8 czerwca 2021

1877: Św. Stanisław i Grunwald

Dzięki publikacjom Mariana Gorzkowskiego, sekretarza Jana Matejki, dobrze znana jest chronologia prac artysty i działania, jakie podejmował na niwie publicznej.

Jan Matejko, fot. Jules Mien, Kraków, 1901, wyd. Sal. Mal. Polskich

Gorzkowski opublikował, oprócz komentarzy do konkretnych dzieł, własny dziennik w dwóch częściach "J. Matejko, epoka lat najmłodszych" (1896) oraz "J. Matejko. Epoka lat dalszych" (1898). Tak opisywał powstanie prezentowanej kompozycji: "Każdy rok w życiu Matejki rozpoczyna się artystycznemi pracami; w tym roku malował dalej wielki obraz bitwy pod Grunwaldem (…). Dalej w tymże roku malował: Święty Stanisław, karcący Bolesława Śmiałego, w którym znajdują się: św. Stanisław biskup, król Bolesław Śmiały, Krystyna; wystawiony w końcu czerwca, na wystawie w Krakowie, a nabyty przez Redlicha dla kogoś w Warszawie, fotografował go Szubert" (Marian Gorzkowski, Jan Matejko. Epoka lat dalszych, do końca życia artysty. Z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu, Kraków 1898, s. 95).

W tym roku oprócz dalszych prac na wielkoformatowym malowidłem i "Św. Stanisława karcącego Bolesława Śmiałego" Matejko stworzył jeszcze tylko trzy inne prace. Wszystkie jego dzieło poprzedzały szczegółowe prace koncepcyjne. W przypadku "Św. Stanisława" w Domu Matejki w Krakowie zachowały się rysunkowe szkice do olejnego obrazu z około 1877 roku.

Jan Matejko, Szkic kompozycyjny do obrazu „Święty Stanisław karcący Bolesława Śmiałego” – Dwa studia króla Bolesława Śmiałego; biskup św. Stanisław z królem, około 1877

Rok 1877 w Matejkowskiej chronologii jest ważny jeszcze w innych powodów. W 1873 roku Matejko został powołany na dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych, gdzie posiada dużą, przestrzenną pracownię. Czyni zabiegi, aby zreformować szkołę i nadać jej międzynarodowe znaczenie. W 1877 roku zaprasza do współpracy najważniejszych polskich twórców, sprowadza z Paryża księgozbiór i zbiór grafik, które mają pomagać kształceniu. Od tego czasu Szkoła będzie wyrastać na najważniejszą uczelnię artystyczną na ziemiach polskich, a aura Mistrza przyciągać będzie wielu uczniów. Po zabezpieczeniu pieniędzy na Sejmie Krajowym, rozpoczęto budowę nowego gmachu, który został oddany do użytku w 1880 roku.

Jan Matejko, Szkic kompozycyjny do obrazu „Święty Stanisław karcący Bolesława Śmiałego” – Biskup Stanisław z ręką podniesioną do góry; Bolesław Śmiały z postacią kobiecą, około 1877

Jesienią 1877 roku Matejko wyjedzie po raz pierwszy do Warszawy, gdzie będą go witać tłumy i spędzi wiele czasu podczas wydarzeń towarzyskich. To będzie jednak nie koniec podróży: pojedzie dalej do Prus Królewskich, gdzie zwiedzi pola Grunwaldu i wykona tam szkice z natury. 

Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem, 1878, Muzeum Narodowe w Warszawie

Powstanie "Św. Stanisława karcącego Bolesława Śmiałego" w sposób wymowny łączy się z pracami nad "Bitwą pod Grunwaldem". Choć wydarzenia w nich ukazane dzieli 400 lat, to prace wpisują się w pewien ciąg rozwojowy jego sztuki. Matejko epokę piastowską ("Św. Stanisław) ukazywał rzadko, raczej jako ciąg dynastycznych niesnasek. Pełne narodowej dumy epizody to dojrzałe średniowieczne i wczesnonowożytne czasy Jagiellonów ("Grunwald"). W obydwu wskazanych pracach pojawia się postać św. Stanisława – raz fizycznie, raz jako widmo – za każdym razem odgrywając sprawczą rolę dziejach Polski.

„Święty Stanisław gromiący Bolesława Śmiałego”, z: „Tygodnik Ilustrowany”, t. 6, 1878, nr 152, s. 329