1 listopada 2020

Edgar Degas – „Arystokrata wśród twórców”

Edgar Degas to artysta światowej klasy. Jego dzieła osiągają na rynku sztuki zawrotne kwoty, a kolekcjonerzy zawzięcie walczą ze sobą o wszystkie wystawiane podczas licytacji prace. Wspomnieć należy tutaj chociażby "Małą czternastoletnią tancerkę" wykonaną w 1922 roku w paryskiej odlewni Hébrard, sprzedaną w domu aukcyjnym Sotheby's w Londynie za cenę, bagatela, 19 644 800 €. Aukcja kompletnego zestawu brązowych odlewów rzeźb Degasa, to w Polsce wydarzenie wyjątkowe i bezprecedensowe. Jest to jednocześnie okazja do zapoznania się z twórczością mistrza, jak także możliwość wzbogacenia swojej kolekcji o dzieła wybitnej rangi.

 

"Wszystkie rzeźby Degasa są nieruchomym zapisem ruchu, mistrzowskim oddaniem ruchu poprzez formę stabilną. Śmiały, szybki sposób lepienia wosku – pozostawiający odciski palców, widoczne ślady dotknięcia ręki – świadczy, że artyście nie chodziło o uzyskanie skończonej, pięknej formy, ale przede wszystkim o charakterystykę ruchu przy jednoczesnym odwzorowaniu manualnego gestu twórcy". 

Adam Kotula, Piotr Krakowski, Rzeźba XIX wieku, 1980 Kraków, s. 146

Autoportret, ok. 1895, fot. Edgar Degas, źródło: Wikimedia Commons

 

Edgar Degas przyszedł na świat w 1834 roku w Paryżu. Pochodził z rodziny o arystokratycznych korzeniach. Jego ojciec był Włochem z Neapolu, a matka Kreolką z Nowego Orleanu. Zapewne po rodzicach odziedziczył gorący temperament, który to stał się cechą znamienną jego osoby. Jean-Paul Crespelle pisał, że "bywał aniołem i demonem…" (Jean-Paul Crespelle, Degas i jego świat, tłum. Maria Michalska Ciołek, Warszawa 1977, s. 9). Ambiwalentny charakter twórcy unaoczniają jego własne wypowiedzi. "Chciałbym być sławny i nieznany", mawiał. 

 

Charles Baudelaire nazwał go kiedyś "malarzem współczesnego życia". Rzeczywiście Degas z niebywałym pietyzmem odtwarzał otaczającą go rzeczywistość, a wśród kilku szczególnie ulubionych grup tematycznych wyróżnić możemy: tancerki baletu, kobiety i konie. Artysta prywatnie był wielkim miłośnikiem wyścigów i towarzyszącym wizytom na torze emocjom. Należał do prestiżowego Jockey Club, którego członkowie oprócz specjalnej loży w Operze Paryskiej, posiadali możliwość zajrzenia za kulisy sceny, a także do garderób samych tancerek! Przywilej ten Degas zapewne śmiało wykorzystywał, zresztą opera dla melomana takiego jak on była drugim domem. Jego obrazy i kompozycje rzeźbiarskie świadczą o niezliczonych godzinach spędzonych na przyglądaniu się ćwiczącym i tańczącym baletnicom. Subtelne i nastrojowe sceny to dowód na to, że Degas, choć wybuchowy, w pełni potrafił dostrzec wewnętrzne piękno i posiadał duszę prawdziwego romantyka. Pomimo że przez wielu określany był mianem mizogina, to jako jeden z nielicznych umiał uchwycić osobowość kobiety. Modelki pozujące mistrzowi to nie tylko tancerki, ale także postacie uchwycone podczas codziennych czynności takich jak toaleta. Kobiety w świecie Degasa kąpią się, czeszą, wycierają swoje ciała, wychodzą z wanny lub do niej wchodzą.

 

Artysta był luźno związany z grupą impresjonistów. Choć regularnie wystawiał z nimi swoje dzieła, to nigdy nie określił siebie mianem impresjonisty. Mało tego, często krytykował poczynania swoich kolegów po fachu. Edgar Degas był indywidualistą i samotnikiem. Kojarzony jest głównie z malarstwem, choć samą rzeźbą zainteresował się bardzo wcześnie. Początki tych fascynacji sytuować można już na rok 1860, kiedy to młody adept sztuki powrócił z trwającej przeszło trzy lata podróży do Italii. Wybitne dzieła wielkich mistrzów włoskiego odrodzenia i manieryzmu wywarły na Degasie ogromny wpływ. Twórca, wyłączając czas studiów, nigdy jednak nie kopiował zaobserwowanych form. Tradycja, której był wierny przez całe swoje życie stanowiła dla niego punkt wyjścia.

 

Jedyną, publicznie zaprezentowaną za życia Degasa rzeźbą jest "Mała czternastoletnia tancerka", do której pozowała mu młoda uczennica baletu Opery Paryskiej – Marie van Goethem. Kompozycja wystawiona w 1881 roku w Paryżu, podczas VI wystawy impresjonistów wywołała skandal i zapoczątkowała falę ostrej krytyki. Rozgoryczony niezrozumieniem odbiorców mistrz postanowił już nigdy więcej nie eksponować swoich rzeźb. Nie zmienia to jednak faktu, iż nadal tworzył woskowe kompozycje. Po jego śmierci w 1917, w atelier zlokalizowanym przy Boulevard de Clichy 6 na paryskim Montmartrze odnaleziono około 150 rzeźb. Ostatecznie wybrano 74 formy, które złożyły się na spuściznę artysty. Postanowiono odlać zachowane dzieła w brązie. Począwszy od lat 20. XX wieku procesem tym zajmowały się kolejno dwie odlewnie – Hébrard i Valsuani. Z tej drugiej wytwórni pochodzi zestaw oferowanych na aukcji rzeźb Edgara Degasa.