6 listopada 2020

Marie van Goethem – Tajemnicza Muza Edgara Degasa

"La petite danseuse de quatorze ans" – "Mała czternastoletnia tancerka" to bezsprzecznie najbardziej znana rzeźba Edgara Degasa i zarazem opus magnum w jego artystycznym oeuvre. Historia tego arcydzieła plastyki jest zawiła i pełna tajemnic, a kontrowersje piętrzą się wokół niego praktycznie od czasu jego powstania. 

 

"Faktem jest, że jednym ciosem Pan Degas zerwał z tradycją rzeźby, tak jak przez długi czas przełamywał konwencje malarskie. Jednocześnie wyrafinowana i barbarzyńska z jej genialnym kostiumem i cielistym kolorem, który przyprawia o kołatanie serca oraz z ciałem naznaczonym pracą mięśni, ta figura jest jedynym prawdziwym przejawem nowoczesności, jaki znam w rzeźbie."

Joris-Karl Huysmans, L'Exposition des Indépendants en 1881, "L'Art Moderne", 1883, s. 226-227

 

W 2. połowie lat 70. XIX stulecia Degas mieszka i tworzy w swoim atelier zlokalizowanym w dzielnicy Montmartre. Dosłownie kilka domów od jego pracowni skromne mieszkanie zajmuje wraz z rodziną Marie van Goethem – młoda dziewczyna, świeżo mianowana na uczennicę baletu Opery Paryskiej. Najprawdopodobniej właśnie tam, w gmachu wzniesionym niegdyś przez Charlesa Garniera, artysta po raz pierwszy ujrzał podczas lekcji kilkunastoletnią Marie. Dziewczyna musiała mieć w sobie coś wyjątkowego, gdyż prędko stała się jedną z jego ulubionych modelek. Młoda baletnica wywodziła się z niższych warstw społecznych. Jej ojciec był krawcem, a matka pracowała jako praczka. Po stracie męża kobieta z trudem utrzymywała trzy córki. Marie, tak jak pozostałe dziewczęta, często musiała troszczyć się o swój byt, między innymi poprzez pozowanie w pracowni Degasa, za które według przekazów nie otrzymywała jednak zbyt wiele pieniędzy. O jej licznych wizytach u artysty świadczą rozsiane dziś w różnych muzeach rysunki. Degas uwiecznił Marie na kilku płótnach, ale to właśnie szkice wykonane z myślą o kompozycji rzeźbiarskiej są dziś najpełniejszym wyrazem jego fascynacji osobą tancerki. Mistrz dokładnie studiował jej postać, rysując ją nago oraz w tiulowej spódniczce i balerinach. Wielokrotnie w obrębie jednego kartonu przedstawiał dziewczynę w trzech ujęciach. Niemało uwagi poświęcił też twarzy portretowanej. Marie osiągnęła wiek czternastu lat w roku 1879. Gdzieś w końcu lat 70. rozpoczyna się właściwa historia rzeźby "Małej tancerki". Degas wymodelował wówczas woskową formę, do stworzenia której wykorzystał również metalową konstrukcję, liny oraz glinę. Powstał na razie rzeźbiarski akt. Już na tym etapie artysta stworzył dla swojego dzieła szklaną witrynę, która miała zabezpieczać kompozycję. Świadczy to tylko o bardzo osobistym stosunku do omawianej pracy i wyjątkowym podejściu, jakie do niej przejawiał. 

 

 

W 1881 roku figura opuściła mury pracowni i po raz pierwszy została zaprezentowana szerokiej publiczności, podczas odbywającej się właśnie VI wystawy impresjonistów. Wybuchł skandal. Krytyka i zwiedzający nie szczędzili uszczypliwości. Opinie były skrajnie różnorodne, a wśród nich przeważały te negatywne.

 

Należy zatem zastanowić się, co tak bulwersowało przyzwyczajoną przecież do nowości publiczność Paryża. Publiczność, która to co raz oglądała podczas wystaw nietuzinkowe dzieła i nieraz skrajne przejawy innowacji. Co wywołało więc tak negatywne odczucia? Edgar Degas zbliżył się w swoim dziele do granic naturalizmu. Barwiony wosk o cielistym kolorze miał imitować skórę. Artysta na jej powierzchni zarysował napięte mięśnie i uwypuklił pracę poszczególnych części ciała. Przypuszczać należy, że widzowie mieli wrażenie, iż patrzą na żywą osobę, a raczej jej widmo ukazujące się im w przestrzeni ekspozycyjnej. Sztywna poza tancerki, ciało ukazane w wykroku jednej nogi, pewnego rodzaju statuaryczność i nieco prymitywizujące rysy twarzy przybliżały ją do antycznych przedstawień bóstw staroegipskich. Analogiczne w stosunku do tych figur było także pierwotne ułożenie włosów splecionych w masywny warkocz. "Mała tancerka" wyeksponowana w szklanej gablocie rzeczywiście mogła przypominać starożytne eksponaty rodem z sal Luwru. Realizm przedstawienia potęgowały wykorzystane przez twórcę materiały. Wzbogacił on kompozycję o gotowe elementy, takie jak: gorset, tiulowa spódniczka tutu, baleriny oraz satynowe wstążki na szyi, w talii oraz w prawdziwych, ludzkich włosach. Efekt był wstrząsający, za nowoczesny nawet dla ówczesnych paryżan. Degas dał się poznać jako kontynuator tradycji i wielki innowator zarazem. Artysta stworzył dzieło o pogłębionej ekspresji w nurcie barokowego naturalizmu. Niczym rasowy romantyk przestudiował wnętrze dziewczyny i dotarł do samego sedna. Udało mu się uchwycić jej duszę. Figura ukazująca Marie z lekko przymkniętymi oczami przepełniona była wewnętrznym skupieniem. Emanowała napięciem i wyrażała pełnię koncentracji. Doprawdy rzeźba zamknięta w szklanym "pudełku" ze wszystkimi swoimi cechami mogła sprawiać wrażenie osobliwości, prawdziwego memorabilium z manierystycznej kunstkamery. 

 

Po wystawie dzieło powróciło do pracowni mistrza. Rozgoryczony krytyką i niezrozumieniem Degas postanowił nie wystawiać już żadnych swoich rzeźb. "Mała czternastoletnia tancerka" w zaciszu rzeźbiarskiego atelier czekać miała na swoje lepsze dni. Wedle przekazów artysta powrócił do pracy nad dziełem około 1903 roku i dokonał w jego strukturze licznych modyfikacji. Ambroise Vollard i Paul Durand-Ruel odnaleźli po śmierci Degasa woskową tancerkę wraz z innymi kompozycjami w jego atelier na Motmartrze. Rzeźba sprzedana została w 1955 roku przez Nelly Hébrard za pośrednictwem jednej z nowojorskich galerii M. Knoedler & Company Inc. Nabywcą stał się ceniony w środowisku amerykański filantrop Paul Mellon, który w późniejszym czasie rozdysponował wszystkie zakupione przez siebie obiekty pośród różnych kolekcji muzealnych w Stanach Zjednoczonych i Europie. Tancerka trafiła do zbiorów National Gallery of Art w Waszyngtonie, gdzie znajduje się do dzisiaj.

 

Oprócz oryginalnej kompozycji w licznych muzeach i zbiorach prywatnych znajduje się dziś wiele odlewów gipsowych, a przede wszystkim brązowych. Pierwsze z nich pochodzą z odlewni Hébrard, nowsze tworzone były w wytwórni Valsuani. W niej właśnie powstała oferowana podczas aukcji rzeźba. Brązowa tancerka stoi na masywnej, drewnianej podstawie, a układ jej ciała podobny jest bardzo do czwartej pozycji w spoczynku. Dwuwarstwowa sukienka tutu oraz satynowa wstążka to oryginalne materiałowe elementy w jasnych kolorach. Co ciekawe różnią się one w zależności od egzemplarza rzeźby, nadając każdemu wyjątkowego charakteru. "Mała czternastoletnia tancerka" to największa z figur stworzonych przez Edgara Degasa i jednocześnie jego najbardziej dopracowana kompozycja. Fakty świadczą, iż artysta miał do niej szczególny stosunek. Podobnie rzecz ma się z postacią modelki. Marie pozowała artyście do jego życiowego dzieła. Nasuwa się w tym miejscu pytanie, co stało się z młodą, utalentowaną baletnicą? Niestety nie wiadomo. Nie jesteśmy w stanie powiedzieć, jak potoczyło się dalej życie Marie van Goethem. Ostatnim znanym faktem jest wydalenie jej z Opery Paryskiej, którego powodem była duża ilość opuszczonych godzin i, jak mawiano, nieodpowiednie towarzystwo, w którym obracać zaczęła się dziewczyna. Czy pozostała ona w Paryżu? Czy utrzymywała jeszcze kontakty z Edgarem Degasem? O dalszych losach Marie źródła milczą.