25 listopada 2021

Autostrada jako symbol Drabiny Jakubowej

"Na początku lat siedemdziesiątych namalowałem pierwszy obraz, który zapoczątkował najdłuższy ze wszystkich cykl ‘Autostrad'. Zaczął się jako cykl malarski, lecz wkrótce włączyłem doń także grafiki i rysunki. W komputerze zapisałem 77 obrazów, 7 rysunków i 24 grafiki – razem 108 prac mających w tytule słowo Autostrada. W latach dziewięćdziesiątych kontynuowałem go jako ‘Nowe autostrady'. Większość z nich należy do cyklu numerowanego kolejnymi rzymskimi liczbami, reszta przynależy doń luźniej. Łączy je ze sobą pojmowanie autostrady jako drogi ku górze, przede wszystkim wznoszenia się w duchu. Żeby nikt nie miał najmniejszych wątpliwości, że nie należy w obrazie doszukiwać się zwyczajnej autostrady, nie namalowałem na żadnej samochodu. Autostrada jest w tym ujęciu nowoczesnym symbolem Drabiny Jakubowej, po której, jak wiemy, wstępowali w niebo i zstępowali na ziemie Aniołowie"

(Stanisław Fijałkowski, Lata nauki i warsztat, Łódź 2002, s. 59-60)

Stanisław Fijałkowski, fot. Sławomir Boss

Cykl "Autostrad" to jeden z najważniejszych i najciekawszych w twórczości Stanisława Fijałkowskiego. Artysta, który skrupulatnie dokumentował wszystkie swoje prace, odnotował wśród nich aż 108 płócien zawierających w tytule słowo "autostrada". Oddzielną grupę stanowią obrazy numerowane kolejnymi cyframi rzymskimi, wyraźnie korespondujące ze wspomnianą wyżej serią. Równolegle, w ramach cyklu, artysta tworzył dzieła olejne oraz grafiki, najczęściej linoryty. Wszystkie związane były z motywem Drabiny Jakubowej. Fijałkowski o inspiracji towarzyszącej mu przy pracy nad cyklem pisał: "‘Autostrada' jest nowoczesnym symbolem Drabiny Jakubowej. To łączność ziemi z niebem, czyli materii z duchem. Uważam, że tylko symbol prosty, zarazem wieloznaczny, bliski abstrakcji daje się rozmaicie interpretować. Każdy może go na swój sposób przeżywać, w zależności od bogactwa, jakie w sobie nosi". 

Stanisław Fijałkowski, Autostrada LXXV, 1988

Sam motyw Drabiny Jakubowej wywodzi się ze Starego Testamentu. To wizja Jakuba, który we śnie ujrzał drabinę sięgającą nieba. Po niej na ziemię mieli zstępować aniołowie. Owa scena wielokrotnie inspirowała artystów od czasów średniowiecza aż do współczesności. Zobrazowali ją m.in. angielski romantyk William Blake czy oniryczny symbolista Marc Chagall. W interpretacji Fijałkowskiego Drabina Jakubowa była symbolem zakorzenionym zarówno w świadomości człowieka wywodzącego się z kręgu kultury judeochrześcijańskiej, jak i funkcjonującym w podświadomości każdego człowieka. Symbolizowała ona bowiem drogę ku transcendencji, była pomostem łączącym niebo z ziemią. Autostrada stanowiła dla Fijałkowskiego uwspółcześnioną trawestację biblijnego motywu i odczytywana jako metafora drogi duchowej stawała się uniwersalną prawdą o poszukiwaniu szczęścia i doskonałości bliską wszystkim ludziom. Pokonywanie drogi utożsamiać można również z praktykowaniem sztuki. “Sztuka - mówi Fijałkowski - daje świadectwo istnienia sacrum, analogiczne do świadectwa religii lecz nie identyczne (…) czynności malarza mają wymowę rytualną i wskazują na inną rzeczywistość, wręcz odbywają się w innej rzeczywistości, w innym czasie i innej przestrzeni - w realności transcendentnej w stosunku do dzieła będącego jej symbolicznym znakiem". 

Stanisław Fijałkowski, Nowa Autostrada X, 1998

Obrazy z cyklu "Autostrad", mimo że kojarzone są z motywem Drabiny Jakubowej, nie ilustrują dosłownie biblijnej sceny. Żadna z prac  z serii nie przedstawia bowiem postaci Jakuba. Fijałkowski całkowicie zrezygnował z malarstwa figuratywnego przedstawiając jedynie starotestamentową wizję widzianą oczami Jakuba. Nie ma również znanej ze snu drabiny, którą w ujęciu artysty zastąpiła autostrada. W obrazach tej serii dominuje zagarniająca widza przestrzeń. Kompozycje tworzą pasy – drogi przecinające się pod różnymi kątami prowadzące w górę, w dół, na boki. Ich wyjście poza płótno ogranicza cienki kontur, utrzymujący je w granicach wyznaczonych przez przestrzeń obrazu.

Prezentowana na najbliższej aukcji "Sztuka Współczesna. Klasycy Awangardy po 1945" kompozycja zatytułowana "24.X.1971" jest jedną z pierwszych prac powstałych w ramach serii "Autostrad". O wartości omawianego obrazu stanowić może dodatkowo fakt, iż praca była wystawiana podczas Biennale w Wenecji w 1972, gdzie reprezentantem Polski był właśnie Fijałkowski. Ekspozycja polskiego pawilonu wzbudziła niemały zachwyt wśród międzynarodowej krytyki oraz dziennikarzy, o czym świadczyły liczne recenzje oraz audycje telewizyjne nadawane przez stacje włoską, szwajcarską i zachodnioniemiecką. O randze tego wydarzenia pisał także sam Fijałkowski: "Prestiż ówczesnej wystawy był duży. Miałem poczucie, że udział w wystawie w pawilonie polskim to coś wielkiego, przeżycie zobowiązujące do dalszej pracy".