Zodiakalny układ Winiarskiego
Twórczość Ryszarda Winiarskiego jest najbardziej znana z dwóch serii jego dzieł – "Obszarów" i "Penetracji przestrzeni". Jako zagadkę i jednocześnie novum można natomiast uznać zainteresowania artysty astrologią oraz działania podejmowane w tym temacie. W tym kontekście niezwykle tajemniczy staje się zestaw 12 jego prac przypisywanym wszystkim znakom zodiaku.
Poszczególne elementy dzieła "Zodiak" powstały w okresie lat 70. równolegle z realizowanymi wówczas najznamienniejszymi kompozycjami Winiarskiego. Również i swoją formą są spójne z "przestrzennymi penetracjami" i najprawdopodobniej stanowią wariację tego cyklu powstałą w konkretnym i specjalnym celu. Temat układu astralnego jest także ścisły z zainteresowaniami artysty, którego sposób definiowania sztuki był niezwykłym przykładem łączącym nauki ścisłe z kreatywnością. Dla Winiarskiego logika rządząca prawami poszczególnych znaków zodiaku mogła być idealnym narzędziem do konsekwentnie podejmowanej przez niego praktyki opartej na rachunku prawdopodobieństwa. Jednocześnie w zestawie "Zodiak" trudno jest dostrzec konkretne formy przypominające powszechnie przyjęte zodiakalne symbole. Abstrakcyjne kompozycje są zbudowane w oparciu o algorytmy liczbowe, miary i charakterystyczne układy czarnych i białych kwadracików odzwierciedlających system binarny. Odrzucony tutaj estetyzm został całkowicie poddany walorom naukowym, a od finalnego efektu istotniejszy okazał się być cały proces powstawania dzieła.
"Cała moja twórczość, do dzisiaj, z grubsza biorąc, jest budowana na tych dwóch obiektywnych mechanizmach, na porządku i przypadku. Porządkiem nazywam te doświadczenia, które są przypisane ciągom liczbowym, przypadkiem zaś te, w których uruchomiony został taki czy inny mechanizm losowy".
- Ryszard Winiarski
Losowy system komponowania dzieł Winiarskiego oparty na rzucie kostką w pełni można również porównać do praw losowości opracowanych przez astrologów. Ich zdaniem, konkretne znaki zodiaku determinują ludzkie życie, co z kolei świadczy o zależności przyszłości od praw przypadku. Uwidacznia się tutaj również teoria gier, na której Winiarski zdecydowanie opierał swoją twórczość. Zapiski wyjaśniające jej reguły były dołączane do niektórych dzieł. W przypadku "Zodiaku", określenie zasad prezentowanego systemu artysta pozostawił odbiorcy, który w kontakcie z dziełem może w pełni oddać się penetracji przestrzeni iluzorycznej. Jednocześnie owa wolność interpretacyjna jest zawężona poprzez ograniczenie środków wyrazów zmierzające do pełnej transparentności poszczególnych elementów pracy. Winiarski w swojej twórczości podejmuje refleksję nad specyfiką natury człowieka i motywami jego działania. Choć jej podstawy artysta wypracował w latach 70., to przełomowym okazał się być dopiero rok 1983, w którym w pełni uświadomił sobie, że jego twórczość bazująca na naukach ścisłych może finalnie stać się obiektem kontemplacji i jak przyznał: "(…) po tych wszystkich latach wierzę bowiem, że moje obrazy mają w sobie ładunek, który można by nazwać mistycyzmem matematycznym – dają kontakt z tym, co niemierzalne, nienazwane, nietransparentne" (Rozmowa Zbigniewa Taranienko z Ryszardem Winiarskim przeprowadzona w 1990 [w:] Ryszard Winiarski, katalog wystawy, Galeria Opera, Warszawa 2017, s. 9).
