Włoskie wędrówki Tadeusza Kantora
Nicole Lewandowska, Agata Matusielańska
Niewielu jest polskich artystów, którzy za życia osiągnęli status międzynarodowego fenomenu. Tadeusz Kantor dał się poznać jako wybitny reżyser, malarz, scenograf, autor manifestów artystycznych i animator życia kulturalnego. Dzięki swojej aktywnej działalności kulturalnej został nagrodzony m.in. za upowszechnianie kultury polskiej przez Ministra Spraw Zagranicznych w 1982 oraz za znaczący wpływ wywarty na współczesną sztukę w Europie przez Republikę Federalną Niemiec. We Włoszech natomiast, w 1986 otrzymał nagrodę "Targa Europea", przyznawaną wybitnym przedstawicielom kultury i nauki w Europie.
Włoskiej publiczności Tadeusz Kantor został przedstawiony, kiedy w 1958 na Biennale Sztuki w Wenecji pokazano film według koncepcji artysty, zatytułowany "Uwaga malarstwo". Przez kolejne lata Kantor zbierał tam entuzjastyczne recenzje i cieszył się sporym uznaniem za swoje dokonania w dziedzinie sztuki teatralnej. Nie trzeba było długo czekać na pierwsze publikacje poświęcone sztuce twórcy Teatru Cricot 2. Pamięć o tym niezwykłym artyście trwa do dziś, o czym świadczy m.in. fakt odsłonięcia w 2005 we Florencji tablicy pamiątkowej przed teatrem, w którym Kantor wraz z zespołem Cricot 2 przedstawił słynny spektakl "Wielkopole, Wielkopole" w 1980. Uroczyście obchodzono także stulecie urodzin artysty. Program trzeci publicznego radia RAI, który dedykowany jest w całości kulturze, nadał z tej okazji cykl pięciu audycji, przygotowanych we współpracy z krakowskim Ośrodkiem Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka. Luigi Marinelli, włoski badacz twórczości Kantora i jego dawny współpracownik wyjaśniał fenomen popularności polskiego artysty we Włoszech w następujący sposób:
"Triumf Kantora i jego następnych spektakli po "Umarłej klasie" wynikał z faktu, że wstrząsnął on publicznością, poruszył nią w głęboki sposób. Podobnie jak w przypadku poezji Wisławy Szymborskiej, we Włoszech istniała wtedy potrzeba takiego teatru, jak Kantora; teatru, który nie byłby niezrozumiałą awangardą, lecz takiego, który dotykał najdelikatniejszych strun inteligencji, wrażliwości i serca widowni.".
Tadeusz Kantor zyskał przez lata wielu przyjaciół z Włoch, którzy aktywnie współpracowali z nim przy kolejnych przedsięwzięciach. Jednym z nich był artysta Achille Perilli, któremu Kantor podarował prezentowany w ofercie zbliżającej się aukcji "Sztuka Współczesna. Klasycy Awangardy po 1945" obraz "Opakować piętę Achillesa" z 1970. Przyjaźń między artystami zrodziła się podczas pleneru poświęconemu tworzeniu mozaiki, odbywającym się na wyspie Korčula, w miejscowości Vela Luka w 1968. Jak wspominał Perilli:
"Wszystko zaczęło się latem '68 roku, kiedy zaproszono mnie do uczestnictwa w Recontre Internationale w Vela Luka (…) Znalazłem się w grupie artystów pochodzących ze wszystkich stron Europy, zebranych tam przypadkowo przez poetę, krytyka, Jeana Clarence'a Lamberta. Zafascynowani pięknem otoczenia, spędzaliśmy całe dnie robiąc mozaiki lub na odmianę kąpiąc się w morzu (…) Jeden spośród przebywających tam artystów wyróżniał się wyjątkową pracowitością, unikając naszych kąpielowo-twórczych doświadczeń. Przesiadywał ze swoją żoną [Marią Stangret – N.Z.] i Anką Ptaszkowską, przyjaciółką i krytykiem sztuki w kawiarni, tam pisząc i rysując. Był to Tadeusz Kantor. Obserwował mnie z dystansu, a pewnego dnia zaprosił do swojego stolika na rozmowę. Od tego momentu rozpoczęła się nasza przyjaźń, która przetrwała lata (…)."
- A.Perilli, Kantor ab ovo, Tadeusz Kantor. Teatr Cricot 2, Odepius, Turyn 2000, cyt. za: Natalia Zarzecka, Tadeusz Kantor we Włoszech, [w:] Zarządzanie w Kulturze, 2004, t. 5, s. 137-1380.
Początkowa więź intelektualna przerodziła się z czasem w trwałą przyjaźń, a Achille Perilli szczerze zainteresowany twórczością Kantora, podjął się szerzenia jego sztuki w swoim kraju.
Dzięki zaangażowaniu Achille Perilli, Teatr Cricot 2 miał możliwość zaprezentowania się podczas międzynarodowego Festiwalu Premio Roma ze spektaklem "Kurka Wodna". Było to pierwsze zagraniczne tournée teatru, które pomimo niezbyt dużej frekwencji zakończyło się sukcesem. Po występach w Rzymie, Modenie i Bolonii otworzyła się możliwość prezentacji "Kurki Wodnej" w Nancy i Paryżu oraz Edynburgu. Występ ten zapoczątkował wiele kolejnych zagranicznych występów za granicami Polski.
Achille Perilli spełnił istotną role także przy innym ważnym wydarzeniu, jakim była wystawa zorganizowana w 1978: "S.I. Witkiewicz, costruttivismo, artisti contemporanei" ("Awangarda polska 1910–1978. S.I. Witkiewicz, konstruktywiści, artyści współcześni") w w Palazzo delle Esposizioni w Rzymie, przeniesiona później do Pallazzo Reale w Mediolanie. Wystawa stanowiła pokaz twórczości polskiej awangardy, począwszy od Witkiewicza, dadaizmu, surrealizmu i konstruktywizmu. Włoskiej publiczności zaprezentowano prace takich artystów jak Maria Jarema, Maria Stangret-Kantor, Zbigniew Gostomski, Kazimierz Mikulski, Andrzej Wełmiński i Roman Siwulaka. Tadeusz Kantor został autorem koncepcji i aranżacji pokazu, a Achille Perilli (wraz z Konstantynem Węgrzynem) objął stanowisko komisarza wystawy.
Duże zasługi w promowaniu twórczości Kantora mają także Stefania oraz Dario Pigowie. Stefania Piga pracowała jako korespondentka RAI TV, oficjalnej rozgłośni radiowo-telewizyjnej we Włoszech. W związku z pełnieniem obowiązków służbowych była wielokrotnie wysyłana do krajów wschodniej Europy, aż w końcu dotarła do Polski na jedną z konferencji. W czasie podróży miała okazję poznać wiele osobistości ze świata sztuki, m.in. Tadeusza Kantora. Para od razu nawiązała znajomość, a Stefania pokochała polską sztukę oraz kulturę. To właśnie wtedy narodził się pomysł by tę część Europy przybliżyć włoskiemu odbiorcy. Stefania podjęła decyzję o otwarciu galerii w Rzymie, która zajęłaby się promowaniem polskiej sztuki oraz tej tworzone w centralnej Europie. Jak opowiadała o tym procesie:
"Stopniowo dojrzewał we mnie projekt mający na celu przybliżenie i rozpowszechnienie we Włoszech sztuki polskiej i innych krajów środkowej Europy – określanych mianem Wschodu. We włoskiej zbiorowej wyobraźni ten wielki obszar Europy był, i moim zdaniem, po części, jest nadal, bardziej związany z wydarzeniami historyczno-politycznymi, niż ze sztuką współczesną i nowoczesną".
Dzięki zaangażowaniu licznych inwestorów Stefania zrealizowała swoje marzenie. Dyrektorem galerii Spicchi dell'Est został sam Tadeusz Kantor. Otwarcie instytucji nastąpiło 11 czerwca 1990 roku, a na wydarzeniu pojawiły się osobistości z włoskiego świata sztuki oraz liczni krytycy. Wystawa "Tadeusz Kantor. Opere dal 1956 al 1990" (11.06- 20.07.1990) była ogromnym sukcesem! To właśnie w trakcie tego wydarzenia słynna włoska aktorka, uznana za legendę kina, Virna Lisi zakupiła prezentowany na aukcji obraz "Jakaś postać wypadła z obrazu i okazało się, że była tylko fikcją", który jest ostatnim malarskim autoportretem z dwukrotnym przedstawieniem artysty.
Galeria prowadzona przez Stefanię Pigę powstała z myślą o prezentacji sztuki z Europy Wschodniej. Przez 25 lat działalności instytucji prezentowano prace takich artystów jak Tadeusz Kantor, Henryk Stażewski, Tomasz Tatarczyk czy Franciszek Starowieyski. Ale Państwo Piga nie zatrzymywali się na najsławniejszych. Ciągle odkrywali uniwersalny wymiar twórczości kolejnych polskich, ale także litewskich, rumuńskich czy węgierskich artystów. Organizowali im wystawy oraz profesjonalną promocję. W listopadzie 2023 roku na wystawie "Tadeusz Kantor Café Europe" (13.11.2023-25.02.2024) w Cricotece zaprezentowano prace Tadeusza Kantora z kolekcji Państwa Pigów.