W kręgu tradycji: Wit Stwosz i Jan Matejko

Anatomia dzieła sztuki

W kręgu tradycji: Wit Stwosz i Jan Matejko

Fascynacja działalnością artystyczną twórcy późnego średniowiecza – Wita Stwosza narodziła się w kulturze polskiej w dobie XIX wiecznego historyzmu. Historia średniowieczna i nowożytna była dla Matejki niewyczerpanym źródłem inspiracji. W swoich najważniejszych dziełach, począwszy od "Stańczyka" (1862, Muzeum Narodowe w Warszawie) realizował swoją wizję malarstwa historycznego, w której wypadki przeszłości i ich analiza pozwalały ujrzeć krytyczną wizję dziejów upadku Rzeczpospolitej. Dla krakowianina Matejki wielkie dzieła przeszłości związane z historią miasta odgrywały znaczącą rolę, budując kulturalną panoramę królewskiego miasta.

Ołtarz Zaśnięcia NMP, Wit Stwosz, 1477-1489, Kościół Mariacki, Kraków, źródło: Wikimedia Commons

Ołtarz mariacki Wita Stwosza (1477-1489) jest jedną z największych nastaw ołtarzowych późnośredniowiecznej Europy wykonany przez tego znanego artystę z Norymbergi. Jego typowa dla sztuki gotyckiej konstrukcja i program ikonograficzny zbiegły się z naturalistyczną stylistyką, która kształtowała się w północnej Europie właśnie na przełomie średniowiecza i renesansu. Matejko położył znaczące zasługi w zakresie opieki nad renowacją ołtarza Wita Stwosza, gdyż uczestniczył w pracach komisji konserwatorskich.

 

XIX-wieczny romantyzm stworzył kult jednostki i figurę wybitnego artysty, obdarzonego wręcz boskim talentem. Szczególną popularnością cieszyły się postaci Rafaela oraz Albrechta Dürera, których postaci w teorii i ikonografii sztuki XIX wieku przedstawiano jako kapłanów sztuki. W podobnej manierze Wit Stwosz – genialny rzeźbiarz późnego średniowiecza – zaistniał w wyobraźni Matejki. Jego silna inspiracja postacią snycerza była powodowana fascynacją historią Krakowa oraz rozwojem starożytnictwa krakowskiego. Młody Matejko znajdował się pod wpływem historyków Władysława Łuszczkiewicza oraz Józefa Muczkowskiego, którzy wzbudzili w nim umiłowanie do badań historycznych i odnowy zabytków.

 

 

Jan Matejko, Ociemniały Wit Stwosz z wnuczką, 1865, Muzeum Narodowe w Warszawie, źródło: Cyfrowe MNW

Pierwszy obraz Matejki związany z osobą Wita Stwosza powstał w 1855 roku (kolekcja prywatna), jeszcze w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdy Matejko miał ledwie siedemnaście lat. Rzeźbiarz został w nim ukazany jako chłopiec o blond włosach, wsparty o księgę oraz trzymający w ręce nóż snycerski. Drugim słynnym przedstawieniem jest "Ociemniały Wit Stwosz z wnuczką" z 1865 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). Wit Stwosz widnieje tu jako ślepnący starzec prowadzony przez czarnowłosą wnuczkę, a w tle widoczny jest gotycki maswerk. Wskazane tutaj obrazy budują typową dla historiografii artystycznej wizję młodego i starego artysty – zręcznego, który genialny talent dopiero wzrasta i tego, który traci władzę fizyczną nad ciałem, lecz nadal silnie odbiera rzeczywistość duchem. 


Podczas jesiennej aukcji "Sztuka Dawna. XIX wiek, Modernizm, Międzywojnie", która odbędzie się 11 października prace tych dwóch wyjątkowych artystów spotkają się. W ofercie aukcji znalazła się kwatera średniowiecznego ołtarza autorstwa Wita Stwosza i warsztatu oraz olejne studium przedstawiające Joannę d'Arc pędzla Jana Matejki.
 

Tablica warsztatu Wita Stwosza jest dziełem unikatowym na rynku sztuki. Stanowi rzadki i niezwykle cenny przykład malarskiej działalności artysty. Kwatera pochodzi z zdekompletowanego ołtarza z kościoła św. Magnusa w miejscowości Füssen w południowych Niemczech. Tablica przedstawia św. Augustyna, jednego z czterech Ojców Kościoła, w pozycji siedzącej, pod baldachimem w intymnym momencie – podczas lektury. To dzieło z polskiej kolekcji prywatnej od lat 50. XX wieku jest przypisywane Stwoszowi. Ostatnio praca została przypomniana w badaniach naukowych przez Matthiasa Wenigera, kusztosza Bayerisches Nationalmuseum w Monachium, który opublikował kwaterę św. Augustyna w katalogu "Kunst und Kapitalverbrechen. Veit Stoß, Tilmann Riemenschneider und der Münnerstädter Altar" (2021).

Studium przedstawiające wizerunek Joanny d'Arc to ciekawa praca pokazująca warsztat tego historycznego malarstwa Jana Matejki. Niezwykła postawa Francuzki skłoniła artystę do stworzenia ostatniego wielkiego historycznego dzieła – "Dziewicy Orleańskiej" w 1886 roku (Galeria Rogalińska). Jedną z prac przygotowawczych, szkicem, w którym zawarł sumaryczną wizję plastyczną było katalogowe studium, które daje możliwość większego wniknięcia w istotę twórczości mistrza. Sam twórca stworzył teki różnorodnych rysunków ("Skarbczyk", "Słowik"), które stanowiły wzory do odtwarzania realiów historycznych. Cechowała je większa swoboda ruchu, zmysłowość, ekspresja, która zauważalna jest również w oferowanym studium Joanny d'Arc.