Kobieta nowoczesna - Helena Het Kwiatkowska
Dorobek Heleny Het Kwiatkowskiej stanowi dziś ważny przykład udziału polskich artystek w rozwoju europejskiej sztuki nowoczesnej pierwszej połowy XX wieku. "Het" – jak nazywano malarkę w stolicy sztuki – należy do ważnych, choć nadal mało znanych postaci polskiej kolonii artystycznej we Francji doby dwudziestolecia międzywojennego.
Pochodząca z Warszawy twórczyni doczekała się w 2018 roku wystawy w paryskiej galerii Les Montparnos ("Les chairs de l'âme", 25 października – 4 grudnia 2018). Ekspozycji towarzyszył katalog będący pierwszym monograficznym opracowaniem twórczości artystki (Marta Chrzanowska-Foltzer, « Helena Het Kwiatkowska (1882 -1956), une artiste polonaise oubliée » [w :] Het Kwiatkowska, les chairs de l'âme, Paris 2018, s. 17-40 . Marta Chrzanowska-Foltzer, badaczka twórczości artystki, w polskich publikacjach naukowych zwróciła uwagę na związek artystki z południem Francji, gdzie malarka zamieszkiwała na stałe od 1935 roku.
"(…) dorobek mieszkającej na stałe w okolicach Grasse (Chateauneuf de Grasse, departament Alpes Maritimes) Heleny Het Kwiatkowskiej został zupełnie zapomniany. Prowadzone przeze mnie badania nad twórczością Kwiatkowskiej pozwoliły ustalić jej powojenne losy i zlokalizować zbiór ponad trzydziestu dzieł, znajdujący się w kolekcjach prywatnych we Francji i w Stanach Zjednoczonych. Są to głównie martwe natury, akty kobiet, a także pejzaże z Le Mas Vieux, pięknej XVIII-wiecznej południowej posiadłości, w której malarka zamieszkiwała przez ponad dwadzieścia lat"
(tejże, "Czy tylko Paryż? Kilka uwag na temat polskich artystek na południu Francji", "Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty" 2012, z. 1–2, s. 135).
Prezentowany, imponujących rozmiarów portret, po raz pierwszy pojawia się na rynku, stanowi wyjątkową okazję do ponownego odkrycia twórczości Het Kwiatkowskiej oraz ukazuje znakomity przykład malarstwa z okresu uznawanego za najwybitniejszy w całym oeuvre artystki.
Helena Kwiatkowska urodziła się w Warszawie w 1882 roku w zamożnej rodzinie polskiej arystokracji. Przed przeprowadzką do Paryża w 1905 roku, w wieku dwudziestu trzech lat, studiowała w Szkole Rysunku i Malarstwa dla Kobiet w Krakowie. W 1909 roku została wymieniona przez czasopismo "Ruch kobiecy w Polsce" jako jedna z najbardziej obiecujących młodych malarek. Podobnie jak jej koleżanka ze studiów, Mela Muter, wybrała Académie de la Grande Chaumière, a jej pierwszy adres w stolicy Francji mieścił się przy 37 rue Denfert-Rochereau w 5. dzielnicy. Już w latach 1910 i 1913 wystawiała w Société Nationale des Beaux-Arts, gdzie zaprezentowała portret zatytułowany "Dama w czerwieni". W 1913 roku przeniosła się na 27 rue Delambre na Montparnassie i została przyjęta na doroczną wystawę Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.
"Mieszkając dłuższy czas w dzielnicy Montparnasse, m.in. przy ulicy Delambre, miała za sąsiadów malarzy Tsugouharu Foujitę, Marcela Gromaire'a i Jeana Fautriera. Czerpała swobodnie ze zdobyczy nowoczesnej estetyki, tworząc własny styl wyznaczony kryteriami kolorystycznej wrażliwości i dyscypliny formalnej. Martwe natury, portrety i pejzaże zajmowały ją w równym stopniu, o czym świadczą prace wysyłane regularnie na paryskie salony: Salon Jesienny (w latach 1921–1922, 1924–1925, 1927, 1929, 1933) oraz Salon Tuileryjski (w latach 1927–1932). Rzadziej wystawiała akty, choć to właśnie w tej dyscyplinie zdobyła największy sukces artystyczny, odnotowany przez krytykę. Niestety większość dzieł prezentowanych w salonach i paryskich galeriach, w tym także południowych pejzaży z lat 20., znana jest dziś głównie dzięki tytułom w katalogach, notatkom krytyków i nielicznym ilustracjom towarzyszącym artykułom prasowym"
(Marta Chrzanowska-Foltzer, "Prowansalski dom. Helena Het Kwiatkowska i Dora Bianka, polskie artystki na południu Francji", "Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty" 2021–2022, z. 29, s. 193).
Podczas pobytu w "stolicy świateł" Het utrzymywała bliskie kontakty z polskimi artystami emigracyjnymi i wystawiała z Towarzystwem Artystów Polskich. "Cennym świadectwem istnienia owych więzów jest relacja fotograficzna z inauguracji Międzynarodowego Klubu Artystów, otwartego 16 października 1927 r. z inicjatywy Związku Artystów Malarzy Polskich w Paryżu. Inicjatywie przewodniczył Antoine Bourdelle, którego sztukę i nauczanie Kwiatkowska poznała podczas studiów w Académie de la Grande Chaumière, gdzie rzeźbiarz był pedagogiem w latach 1909–1920. Na uroczystości obecnych było wielu znakomitych polskich artystów, a Kwiatkowska zajmowała wśród nich ważne miejsce. Na zdjęciu widzimy ją siedzącą w pierwszym rzędzie razem ze wspomnianym już Bourdellem, Stefanem Kergurem, rzeźbiarzem i prezesem ZAMP, Olgą Boznańską, Frantzem Jourdainem – założycielem i przewodniczącym Salonu Jesiennego – oraz Aleksandrowicz" (Ibidem, s. 195).
Przez pewien czas artystka mieszkała również w Amsterdamie wraz ze znakomitym drzeworytnikiem Stefanem Mrożewskim. Zwieńczeniem sukcesu w niderlandzkiej stolicy była indywidualna wystawa Kwiatkowskiej w 1934 roku w galerii Santee Landweer, która spotkała się z entuzjastycznymi recenzjami holenderskiej prasy. W tym okresie współpracowała z artystami takimi jak Jeanne Bieruma Oosting, Gerard Hordijk i Germ de Jong.
W Polsce pierwszej połowy XX wieku kwestie związane z homoseksualnością pozostawały w dużej mierze tematem przemilczanym i społecznie tabuizowanym. Dominowały konserwatywne normy obyczajowe, a wszelkie odstępstwa od modelu heteronormatywnego rzadko stawały się przedmiotem publicznej dyskusji i najczęściej pozostawały poza oficjalnym dyskursem społecznym.
"Przebywająca od 1905 roku w Paryżu malarka Helena Het-Kwiatkowska nie ukrywa swoich homoseksualnych związków z kobietami. W latach trzydziestych na Montparnassie poznaje młodszą o dwadzieścia lat, studiującą w Académie de la Grande Chaumière malarkę Marcelle Challiol. Zamieszkują razem w apartamencie w doskonale położonej przy Quai aux Fleurs burżuazyjnej kamienicy. Z okien rozpościera się widok na absydę katedry Notre-Dame, który Het-Kwiatkowska utrwala na płótnie. Sąsiedzi z sympatią mówią o nich "deux mademoiselles" – "dwie panny""
(Sylwia Zientek, "Polki na Montparnassie", Warszawa 2021, s. 370).
Znany jest również romans artystki z Amelie Posse, szwedzką arystokratką, pisarką i feministą. Pochodziła ona z wpływowej rodziny – jej dziadek, Arvid Posse, pełnił funkcję premiera Szwecji. Odegrała ważną rolę jako założycielka Tisdagsklubben ("Klubu Wtorkowego"), organizacji antynazistowskiej działającej podczas II wojny światowej. Angażowała się również w pomoc żydowskim uchodźcom z Europy Środkowej. Posse poznała Het Kwiatkowską w latach 30., a ich relacja przerodziła się w głęboką więź uczuciową. W okresie poprzedzającym II wojnę światową szwedzka arystokratka spędzała lato z mężem, czeskim malarzem Okiem Braždą, natomiast zimę z ukochaną malarką na południu Francji. Dowodem bliskiej relacji kobiet są portrety Posse – jeden z nich znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Sztokholmie.
W połowie lat 30. XX wieku Helena Kwiatkowska, znana już wówczas po prostu jako Het, na stałe opuściła Paryż i osiedliła się wraz z Marcelle Chaillol na południu Francji, w Bramafam. Artykuł Marty Chrzanowskiej-Foltzer zawiera opis tego okresu życia i twórczości Het Kwiatkowskiej (M. Chrzanowska-Foltzer, "Prowansalski dom. Helena Het Kwiatkowska i Dora Bianka, polskie artystki na południu Francji": https://apcz.umk.pl/AE/article/view/40428/33480). W prowansalskiej rezydencji artystek gościły liczne wybitne kobiety, m.in. słynna włoska pianistka Renata Borgatti, wspomniana wcześniej Amélie Posse-Brázdová oraz malarka Nina Aleksandrowicz. Przeprowadzka nie była podyktowana wyłącznie względami zdrowotnymi – artystka cierpiała na reumatyzm – lecz również próbą odnalezienia się w zmieniającej się sytuacji artystycznej i ekonomicznej, związanej z kryzysem światowym oraz stopniową utratą znaczenia Paryża jako stolicy sztuki na rzecz Nowego Jorku. Prowansalski dom stał się zarazem galerią i ważnym centrum życia towarzyskiego południa Francji. "Deux mademoiselles", goszcząc wybitne osobistości, takie jak Amélie Posse czy Renata Borgatti, stworzyły wyjątkowe miejsce pełne bliskich i przyjacielskich relacji, będące "schronieniem" w trudnych czasach wojennej zawieruchy oraz odbiciem niekonwencjonalnego, nowoczesnego stylu życia malarki. W czasie wojny artystki przyjmowały uchodźców z Paryża i wspólnie uprawiały ogród warzywny, który stanowił źródło utrzymania. Mimo wojennej zawieruchy Het malowała nieprzerwanie aż do śmierci w 1956 roku.
"W latach 30. XX wieku Kwiatkowska osiągnęła sukces, dała się poznać jako doskonała portrecistka, podróżowała do Holandii, Anglii i Szkocji, gdzie jej portrety znalazły szczególne uznanie i gdzie otrzymywała liczne zamówienia" ((M. Chrzanowska-Foltzer, Prowansalski dom (...), op.cit., s. 194). Prezentowany w katalogu "Portret de Mlle J." stanowi doskonały przykład mistrzowskiego opracowania portretu, stworzonego w najlepszym okresie twórczości Kwiatkowskiej. Choć nie znamy tożsamości modelki, intensywność spojrzenia, wyczuwalne emocjonalne porozumienie oraz sam tytuł, zdradzający pierwszą literę imienia, sugerują, że mogła być jedną z kochanek artystki. Kobieta ubrana jest w obszerny płaszcz lub pelisę o uproszczonym, niemal geometrycznym kroju, co stanowi jedną z najbardziej charakterystycznych cech kobiecej sylwetki dekady "garçonne". Dominujący karminowo-rubinowy kolor zestawiono z czarnym futrzanym wykończeniem przy kołnierzu, mankietach i nakryciu głowy, dodatkowo skontrastowanym z ciemną kotarą w tle. Odważna poza, przenikliwe spojrzenie i oszczędny strój są wyrazem nie tylko doskonałych możliwości malarskich artystki, lecz także manifestem nowoczesnej i wyzwolonej kobiety lat 20. XX wieku.
W "Portrecie de Mlle J." widoczna jest również charakterystyczna dla Kwiatkowskiej konstrukcja obrazu. Oparta na doskonałym rysunku i formalnej maestrii bryła harmonijnie współgra ze sposobem opracowania twarzy, skontrastowanej z ożywionym, niemal abstrakcyjnym tłem. W tym aspekcie obraz zbliża się do twórczości Paula Cézanne'a. Podobnie jak protoplasta kubizmu, Het podporządkowuje detal całości kompozycji i koncentruje się na stabilności formy. Tło i figura przenikają się subtelnie, bez ostrego oddzielenia planów, co wzmacnia malarską jedność obrazu. Z kolei podobnie jak u Tamary Łempickiej portret nie jest jedynie studium fizjonomii, lecz także manifestacją nowoczesności i niezależności kobiety epoki międzywojennej.
Dziś Helena Het Kwiatkowska powraca jako artystka nowoczesna, niezależna i świadomie przekraczająca społeczne normy swojej epoki, której twórczość i biografia pozwalają stawiać ją obok Meli Muter i Olgi Boznańskiej - w gronie najważniejszych polskich malarek XX wieku.