Sztuka Dawna. XIX wiek, Modernizm, Międzywojnie • Sesja I
10 grudnia 2020 godz. 19:00

Juliusz Kossak (1824 Nowy Wiśnicz - 1899 Kraków)
"Ogniem i mieczem" - cykl 12 kompozycji do powieści Henryka Sienkiewicza, 1885-1886
Estymacja: 1 100 000 - 1 500 000 zł
Numer obiektu na aukcji
12
Juliusz Kossak (1824 Nowy Wiśnicz - 1899 Kraków)
"Ogniem i mieczem" - cykl 12 kompozycji do powieści Henryka Sienkiewicza, 1885-1886

Estymacja: 1 100 000 - 1 500 000 zł

akwarela, tusz, sepia/papier, piórko, 32 x 50 cm (przybliżony wymiar każdej pracy)
1. "Spotkanie Skrzetuskiego z Chmielnickim na Dzikich Polach", 1885
akwarela, tusz/papier, 29,8 x 47 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany p.d.: 'Juliusz Kossak | 1885'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy oraz opisany ołówkiem na podobraziu: 'Nr 1szy Spotkanie Skrzetuskiego z Chmielnickim'

2. "Przygoda w drodze do Łubniów", 1885
akwarela, tusz/papier, 32 x 46,7 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany p.d.: 'Juliusz Kossak | 1885'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

3. "Pochód Chmielnickiego z Tuchaj Bejem", 1885-1886
akwarela, tusz/papier, 31,2 x 47,3 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany l.d.: 'JKossak'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy oraz opisany piórem na podobraziu cytatem z "Ogniem i mieczem" Henryka Sienkiewicza: 'Hej wy stepy, wy rydnyje | Krasnym cwitom pysanyje | Jako more szyrokije'


4. "Napad Bohuna na Kurcewiczów w Rozłogach", 1885
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 30,5 x 43 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany l.d.: 'Juliusz Kossak | 1885'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

5. "Książę Jeremi na mogile", 1885
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 29,4 x 46,3 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany p.d.: 'Juliusz Kossak | 1885'
znak wodny papieru p.d., na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

6. "Podbipięta z Pułjanem pod Konstantynowem", 1885
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 30,1 x 46,7 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany u dołu: 'Juliusz Kossak | 1885'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

7. "Zagłoba zdobywa sztandar", 1886
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 29,2 x 43,2 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany p.d.: 'Juliusz Kossak | 1886'
znak wodny papieru l.d., na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

8. "Pojedynek Wołodyjowskiego z Bohunem", 1886
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 30,5 x 47 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany l.d.: 'Juliusz Kossak | 1886'
znak wodny papieru l.d., na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy oraz opisany ołówkiem na odwrociu: '- Atakujcie! - wykrzyknął | Zagłoba'

9. "Helena z Zagłobą, Wołodyjowskim i Rzędzianem", 1886
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 29,5 x 46,5 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany p.d.: 'Juliusz Kossak | 1886'
znak wodny papieru p.d., na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

10. "Śmierć Longinusa Podbipięty", 1885-1886
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 30,8 x 47 cm (w świetle passe-partout)
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy

11. "Przeprawa Skrzetuskiego przez staw pod Zbarażem", 1886
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 29,5 x 46 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany i datowany l.d.: 'Juliusz Kossak | 1886'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy oraz opisany ołówkiem na podobraziu: 'Tom IIIci Roz XXIX Był to dziwny widok | Tatar kiwał się ciągle, jakby kłaniał się w milczeniu'

12. "Skrzetuski przed Królem w Toporowie", 1885-1886
akwarela, gwasz, tusz, sepia/papier, 29,5 x 46 cm (w świetle passe-partout)
sygnowany l.d.: 'Juliusz Kossak'
na odwrociu stempel zakładu ramiarskiego, papierowa nalepka wystawowa Muzeum Okręgowego w Toruniu, stempel wystawowy Muzeum Narodowego w Kielcach opisany datą wystawy oraz opisany ołówkiem na podobraziu: 'No. XII | Skrzetuski przed Królem w Toporowie | We dworze Toporowskim, w bawialnej komnacie, siedziało | wieczorem trzech panów zamkniętych na tajemne (...)'
ID: 93160
Podatki i opłaty
- Do kwoty wylicytowanej doliczana jest opłata aukcyjna. Stanowi ona część końcowej ceny obiektu i wynosi 18%.
Pochodzenie
  • kolekcja hrabiego Jerzego Dunin-Borkowskiego (1856-1908), zakup od artysty
  • kolekcja prywatna, Londyn (okres powojenny)
  • kolekcja prywatna, Wiedeń
  • kolekcja prywatna, Kraków
Literatura
  • Kamila Pijanowska, Henryk Sienkiewicz i artyści. "Ogniem i mieczem" w interpretacji plastycznej Juliusza Kossaka i Antoniego Piotrowskiego, "Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego" 2017, z. 3, tam przede wszystkim s. 254-263
  • Trylogia. Dziwne materii pomieszanie, katalog wystawy, Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku, Kielce 2014, s. 26-37, poz. 17-28, s. 26-37
  • Sławomir Gowin, Kossakowie, Warszawa 2006, s. 27 (tam il. "Przeprawa Skrzetuskiego przez staw"), 30
  • Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska, Kossakowie, Wrocław 2001, s. 31
  • Juliusz Kossak (1824-1899). W setną rocznicę śmierci artysty, katalog wystawy, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków 1999 (tam reprodukowane i opisane wszystkie prace cyklu)
  • Joanna Krzemińska, Albumy do „Trylogii” Henryka Sienkiewicza, w: Dzieła czy kicze, red. Elżbieta Grabska i Tadeusz S. Jaroszewski, Warszawa 1981, s. 287-301 (tam ilustrowane wszystkie dzieła z cyklu)
  • Janina Wiercińska, Katalog prac wystawionych w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1860-1914, Warszawa 1969, s. 160
  • Kazimierz Olszański, Juliusz Kossak, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 124-125, poz. 544-547, 550-553, 555-558 (il. na osobnych kartach)
  • Stanisław Witkiewicz, Juliusz Kossak, Lwów 1906, s. 251-252
  • Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim za rok 1886, Warszawa 1887, s. 14
  • Album Henryka Sienkiewicza. Ogniem i mieczem. Podług rysunków Juljusza Kossaka, Lwów 1886 (kolejne wydania 1898 i 1899; tam reprodukcje akwarel techniką fotodruku na osobnych kartach)
Wystawiany
  • Juliusz Kossak 1824-1899, Wojciech Kossak 1856-1942, Muzeum Okręgowe w Suwałkach, 9 listopada – 31 grudnia 2018
  • Kossakowie, Muzeum Okręgowe w Toruniu, 3 marca 8 maja 2016
  • Trylogia dziwne materii pomieszanie, Muzeum Narodowe w Kielcach, 26 kwietnia 16 listopada 2014
  • Juliusz Kossak (1824-1899). W setną rocznicę śmierci artysty, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, marzec-maj 1999
  • Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim, Warszawa, 1886
Więcej informacji
Popularność Sienkiewiczowskiej „Trylogii”, pisanej w latach 1882-1888, nie słabnie od blisko 140 lat. Od momentu publikacji pierwszego odcinka „Ogniem i mieczem” w maju 1883 roku, „powieści z lat dawnych” włączane są przez każde pokolenie do kanonu literackiego. Rozgrywające się na tle burzliwych dziejów Rzeczpospolitej XVII stulecia książki Sienkiewicza powstały w końcu XIX stulecia, jak deklarował sam autor, „ku pokrzepieniu serc”. W przystępnej dla czytelnika, przygodowej formie stanowiły nową lekcję patriotyzmu. Losy Skrzetuskiego, Heleny Kurcewiczówny, Wołodyjowskiego, Bohuna czy Zagłoby były w kolejnych dekadach dodatkowo popularyzowane przez ekranizacje filmowe, przede wszystkim przez kasowy film Jerzego Hofmana z 1999 roku.

Od momentu pierwszej książkowej edycji „Ogniem i mieczem” (Warszawa 1884, drukiem Władysława Szulca i S-ki) ilustrowanie powieści brali na warsztat najbardziej cenieni polscy twórcy: Stanisław Kaczor-Batowski, Piotr Stachiewicz, Jan Czesław Moniuszko, Włodzimierz Tetmajer, Adam Setkowicz czy Konstanty Górski. To jednak Juliusz Kossak i jako pierwszy, i w sposób najlepszy stworzył dzieła ilustrujące hit wydawniczy Sienkiewicza. Artysta już wcześniej zainteresowany był przekładaniem na język plastyki dzieł polskiej literatury: stworzył kompozycje do „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza czy „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska. Powstanie prezentowanego cyklu do „Ogniem i mieczem” wiąże się z zamówieniem Edwarda Trzemeskiego, lwowskiego fotografa i wydawcy. Zaproszono jednego z najpopularniejszych polskich artystów, Kossaka, aby stworzył 12 prac, które następnie zreprodukowano techniką fotogramu i wydano album. Kompozycjom towarzyszyła im karta tytułowa inspirowana krajobrazem Dzikich Pól, dodatkowo dekorowana panopliowym motywem. Prace, które budziły podziw publiczności, zostały ponownie wydane w latach 90. oraz były licznie reprodukowane w formie pocztówek. W cyklu Kossaka znalazły się wyraziste przedstawienia kluczowych i emocjonujących momentów powieści, których obrazy weszły na trwałe do kultury: pojedynku Wołodyjowskiego z Bohunem oraz śmierci Longinusa Podbipięty.

Kossak (którego Sienkiewicz znał i podziwiał jego dzieła na warszawskich wystawach) z bogactwem detalu odtworzył wybrane sceny, a jego redakcje są wierne wersetom powieści. W ciekawy sposób malarz przełożył fabułę powieści na formę narracyjnego 12-częściowego cyklu malarskiego dotyczącego Sienkiewiczowskiego opisu powstania Chmielnickiego na Ukrainie (1648-1651). Jak zauważała Joanna Krzemińska klamrą spinającą serię jest postać Skrzetuskiego, obecnego w dwóch pierwszych i dwóch ostatnich rysunkach. Kolejne postaci pojawiają się w następnych odsłonach w towarzyszeniu postaci już znanej czytelnikowi/widzowi. Badaczka odnotowuje też, że, co zaskakujące, Kossak nie wyobraził żadnej bitwy. Jasno za to przedstawił, kto jest pozytywnym i szlachetnym bohaterem (Jeremi Wiśniowiecki i wojska Rzeczpospolitej), a kto negatywnym i nieokrzesanym zbójem (Chmielnicki, Tuhaj-bej i wojska powstańcze). Czytelnicy Sienkiewicza emocjonowali się w epoce wątkami romansowymi. W redakcji Kossaka całość opowieści podporządkowana jest narracji stricte historycznej: cykl zamyka scena, w której uszły ze Zbaraża Skrzetuski dociera do króla Jana Kazimierza z informacją o dramatycznym położeniu obrońców twierdzy.

Kossak, jako pierwszy ilustrator „Ogniem i mieczem”, stanął przed wyzwaniem nadania plastycznego oblicza tej wyjątkowo popularnej powieści. Niezwykła inwencja plastyczna jest do dziś widoczna w jego dziełach. Posłużył się mieszanymi technikami rysunkowymi, osiągając zaskakujące efekty wizualne. Choć monochromatyczne – wykonane w czerni, bieli, odcieniach szarości i sepii – gdyż w ten sposób dawały się przełożyć na medium drukowanej reprodukcji, prace Kossaka pełne są niezwykłych efektów światłocieniowych, urzekających detali, zróżnicowanych faktur i tonów. Niektóre z nich są bardziej dosłowne i rzeczowe, jak brawurowy „Pojedynek Wołodyjowskiego z Bohunem”, niektóre zaś nastrojowe, bliskie klimatowi symbolizmu jak „Przeprawa Skrzetuskiego przez staw pod Zbarażem”.

Nieskazitelnie zachowany cykl Juliusza Kossaka do „Ogniem i mieczem” został zaprezentowany w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych już w roku wydania lwowskiego albumu. Kossak już krótko po stworzeniu sprzedał swoje prace hrabiemu Jerzemu Dunin-Borkowskiemu, co było powodem konfliktu między malarzem i wydawcą, który chciał swoich praw dochodzić w sądzie. Cykl, przez wiele dziesiątek lat uważany za zaginiony, przechowywany był w prywatnych kolekcjach zagranicą. Po raz pierwszy po wielu latach został zaprezentowany na wystawie „Juliusz Kossak (1824-1899). W setną rocznicę śmierci artysty” (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 1999).