Techniki graficzne dla początkujących

Przewodnik kolekcjonera

Techniki graficzne dla początkujących

Wiktor Komorowski, Marek Wasilewicz

 

Jeśli ktoś wpadł już na bardzo dobry pomysł, żeby zająć się grafiką, kupować i oglądać ryciny szybko zda sobie sprawę, że warto orientować się w specyfice technik graficznych. Jeśli już rozumiemy, że graficzna odbitka to oryginalne dzieło sztuki (to przedwstępna rzecz do zrozumienia w tej dziedzinie), to przyszedł czas, żeby rozeznać się w jaki sposób owe oryginały powstają.

 

Do powstania ryciny potrzebne jest narzędzie i matryca. Narzędziem opracowuje się matrycę. Kiedy kompozycja jest już gotowa (czyli: matryca opracowana) nanosi się na nią farbę i odbija tę kompozycję na arkuszu papieru. Sposób opracowania owej matrycy i materiał, z jakiego była wykonana to właśnie technika graficzna. Matryce były drewniane albo metalowe, a później też kamienne (litografia). Mogły też być wykonane z niemal dowolnego, nieraz nieoczekiwanego materiału (np. szkło), ale drewno, miedziana blacha i kamień łupkowy (litografia) to do XX wieku główne materiały, z których wykonywano matryce. Potem dochodziły kolejne, ale stare nie znikały. 

 

Pisząc o technikach graficznych, opatruje się je jednym z trzech terminów. Technika jest więc: wklęsła, wypukła bądź płaska. Na początek wystarczy zapamiętać, że drzeworyty i linoryty zaliczają się do technik wypukłych, miedzioryt i akwaforta do technik wklęsłych, zaś litografia i sitodruk do płaskich. 

Drzeworyt

 

Drzeworyt to początek grafiki europejskiej. W tej technice były odbijane pierwsze odbitki (karty do gry w Niemczech) i drewno jako materiał matrycy zdominował pierwszy okres jej istnienia - XV i XVI wiek. Drzeworyt ma wiele zalet: drewno to łatwo dostępny materiał (korzystano na ogół z drewna gruszy) i w ostateczności można się obyć bez użycia prasy drukarskiej. Ponadto drzeworyt od początku użycia ruchomej czcionki służył jako źródło ilustracji książkowej. 

 

Deskę cięto wzdłuż pnia i wygładzano. Następnie rysowano po niej, bądź przenoszono na nią rysunek. Osoba opracowująca klocek drzeworytniczy (na ogół ktoś inny niż artysta dający kompozycję) czyli przygotowująca go do odbijania, wybiera drewno wokół linii rysunku. Robi się to dłutkami i nożykami. Ta wybrana powierzchnia stanowi później kolor biały na odbitce natomiast pozostawione, wypukłe miejsca tworzą obraz na odbitce. Poza szczytowymi osiągnięciami drzeworytniczej wirtuozerii (np. Albrecht Dürer) linia drzeworytnicza jest dość gruba. Był to, obok niewielkiej trwałości drewnianych matryc, jeden z powodów odejścia od drzeworytu. Natomiast w póżniejszym okresie, na początku XX wieku okazało się to być jego zaletą (ze względu na specyficzną ekspresję, możliwą do uzyskania w tej technice). 

Miedzioryt

 

Miedzioryt jest techniką grafiką wklęsłą. Farba zagłębia się w rysunku, wykonanym rylcem na miedzianej płycie. Przy odbijaniu mokry papier "pobiera" tę farbę. Rytownicy używali miedzi, ponieważ jest dość miękka, żeby dobrze na niej "rysować", czyli zarysowywać, ale równocześnie dość twarda, żeby długo wytrzymywała przykry kontakt z prasą (duży nacisk), umożliwiając wysokie nakłady rycin. Narzędziem służącym do naniesienia rysunku jest rylec - stalowy pręcik, o przekroju rombu lub kwadratu, osadzony w oprawce z twardego drewna. Zarówno obwód rylca, jak i zastosowana przez rytownika siła, wpływają na szerokość linii. Specyficzną cechą miedziorytniczej linii jest to, że zaczyna się ostro (jest to miejsce wgłębienia się rylca w miedzianą płytę). Rytownik opracowuje matrycę, umieszczając ją na poduszce wypełnionej piaskiem, dzięki czemu łatwiej płytę obracać i przesuwać. Kiedy kompozycja jest gotowa na płytę nanosi się farbę, następnie wyciera się ją muślinem, a w rowkach zostaje farba. Taką płytę kładzie się na ruchomej części prasy, a na niej zawilgocony papier. Odbitka miedziorytnicza ma na sobie wyciśnięte pole, tzw. odcisk płyty, szerszy od kompozycji. 

Akwaforta

 

Akwaforta to również technika wklęsła i odbitka także nosi na sobie ślad płyty (odcisk). Podobnie jak w miedziorycie używa się w jej produkcji płyty miedzianej. Różni się jednak od miedziorytu i są to różnice istotne. Linie w płycie miedzianej nie powstają bezpośrednio dzięki naciskowi ręki rytownika. Matrycę pokrywa się odporną na kwas warstwą - werniksem akwafortowym. Rytownik rysuje stalową igłą po werniksie, odsłaniając płytę w miejscach kresek. Następnie, kiedy kompozycja jest już gotowa przychodzi kolej na trawienie płyty. Kąpie się ją w kwasie - kwas zastępuję siłę ręki i pogłębia odsłonięte przez igłę fragmenty. Tę czynność można powtarzać, aż do osiągnięcia pożądanego efektu, ponieważ werniks nie stawia oporu ręce rysownika, w akwaforcie można uzyskać dużą swobodę. Akwafortowa linia nie jest zakończona ostro. Dzięki swobodzie, dawanej przez tę technikę, chętnie była wybierana przez artystów, którym nie odpowiadała sztywność i chirurgiczna precyzja linii miedziorytniczej. Często te dwie techniki były też łączone (np. w portretach twarz wykonywano w technice miedziorytu zaś resztę w technice akwaforty). 

Litografia

 

Litografia opiera się na fakcie, że tłuszcz i woda "nie lubią się". Na odpowiednio przygotowanym kamieniu litograficznym rysuje się tłustą kredką bądź tuszem. Kiedy rysunek jest gotowy, zwilża się płytę. Woda, nie lubiąc tłuszczu, osadza się na całej płycie, ale nie na rysunku. Następnie używa się wałka do rozprowadzenia tłustej farby po całej matrycy. Teraz zawilgocone jest wszystko tylko nie rysunek, a zatem to on przyjmuje farbę drukarską. Potem pozostaje już tylko odbicie tej kompozycji w prasie litograficznej. Ów proces jest skomplikowany, a opis oddaje najistotniejsze jego cechy. Początkowo jedynym materiałem używanym do litografii był wapień wydobywany w Solenhofen, później zaczęto go zastępować cynkiem (od ok. 1830 roku) i aluminium (od ok. 1890 roku). Wprost zadziwiającą cechą litografii jest jej wielopostaciowość. Cokolwiek zatłuści kamień zostanie odbite. Może to być tak samo pędzel jak i ołówek. Kiedy rysunek jest skończony, rola artysty jest skończona. Dlatego w historii litografii niezwykle ważna jest rola drukarni litograficznych, będących gwarantem wysokiego poziomu wykonania pracy.  

Monotypia

 

Wbrew powszechnie przyjętym opiniom grafika nie musi być powielalna. Czasami w procesie graficznym powstaje tylko jedna, unikatowa odbitka. Mówimy wtedy o monotypii. Źródeł tego słowa należy szukać w grece, gdzie monos oznacza jeden, a typos odbicie. O to czy monotypię należy zaliczyć do technik graficznych spór toczy się od pokoleń. Przyjęto, że podstawowym wyznacznikiem graficzności jest możliwość powielenia danego projektu. W przypadku monotypii, oczywiście, możliwe jest uzyskiwanie kolejnych odbitek, jednak mogą one zasadniczo różnić się od pierwowzoru. Dodatkowo, monotypia z założenia powinna być pracą pojedynczą i z tego faktu wypływać ma siła jej przekazu. Wykonanie podstawowej monotypii jest zadaniem prostym i przyjmuję się, że bardzo malarskim. Najpierw należy rozprowadzić farbę po metalowej lub szklanej powierzchni. Kolejnym krokiem jest odbicie tej powierzchni na papierze za pomocą wałka lub innego miękkiego i chłonnego materiału. Często proces pokrywania powierzchni farbą przeprowadza się kilkukrotnie, swobodnie mieszając farby na matrycy i następnie pozwalając kolorom zlewać się na papierze. Ta technika nazywana jest monotypią olejną. Monotypia graficzna natomiast powstaje w procesie rysowania na odwrociu przyłożonego do rozprowadzonej farby papieru. Często za wynalazcę i propagatora tej techniki uważany jest włoski malarz i rysownik epoki baroku Giovanni Benedetto Castiglione zwany Il Grechetto (urodzony w 1609 r. w Genui, zmarł 5 maja 1664 r. w Mantui). 

Sitodruk

 

Sitodruk został wynaleziony w Japonii i pierwotnie służył ozdabianiu tkanin. Matryca wykorzystywana do tworzenia sitodruków to najczęściej drewniana luba aluminiowa rama z naciągniętą specjalną tkaniną, zwaną potocznie sitem. Sita mogą być wykonywane z materiałów syntetycznych, które tworzą siatkę o bardzo drobnych oczkach. Szablon tworzy utwardzona warstwa światłoczuła, która nie przepuszcza farb. Warstwę światłoczułą nanosi się na sito i tym samym "zasłania" się te fragmenty, które nie mają przyjąć farby. Następnie sito umieszcza się w specjalnych naświetlarkach. Stanowi ona negatywowy obraz drukowanego wzoru. Odbitka powstaje w momencie kiedy na sicie z zasłoniętymi przez utwardzoną warstwę światłoczuła naniesie się farbę, którą rozprowadza się za pomocą gumowego rakla (przecieraka). Elementem drukującym formy drukowej są niezakryte oczka siatki sitodrukowej, które przepuszczą farbę. Każdy kolor nanosi się na podłoże za pomocą kolejnego sita, co jest dosyć żmudne i wymaga dużej precyzji.

Linoryt

 

Linoryt jest techniką graficzną należąca do technik druku wypukłego, czyli druku w którego procesie odbitka powstaje poprzez odbicie farby nałożonej na częściach wypukłych formy drukowej, czyli matrycy. W przypadku linorytu, matrycę stanowi najczęściej kawałek linoleum lub innego, miękkiego materiału ropopochodnego. Linoryt wiele cech dzieli z drzeworytem wzdłużnym. Od drzeworytu jest jednak techniką zdecydowanie łatwiejszą, gdyż linoleum jest łatwe w obróbce i bardziej odporne na uszkodzenia. Dodatkowo w linoleum można żłobić we wszystkich kierunkach, podczas gdy słoje drzeworytu wprowadzają ograniczenia co do kierunku prowadzenia rylca. W procesie wycinania linorytów najczęściej stosuję się nożyki, igieł (tzw. linoryt punktowy) i inne narzędzia, którymi można precyzyjnie usuwać nadmiar gumy z matrycy. Dużą ciekawostką związaną z linorytem jest fakt, że swój rozkwit zawdzięcza niemieckim producentom tapet, którzy za pomocą właśnie gumowych klocków powielali wzory na arkuszach naklejanych na ściany XIX-wiecznych mieszkań.

Gaufrage/Suchy tłok

 

Bardzo ciekawą techniką jest gaufrage, zwany również drukiem reliefowym, inaczej pustym lub też określany jest mianem ślepego tłoczenia. Stosowanie druku ślepego w grafice jest związane z określonym sposobem konstruowania przedstawienia. Prace wykonane w tej technice najczęściej są monochromatyczne, a wytłoczone w papierze formy współgrają ze światłem. W zależności od kąta i natężenia padania promieni, wypukłości rzucają cień i zmieniają wygląd całej kompozycji. Istnieje wiele wariacji na temat zastosowania suchego tłoku np. arkusz papieru można położyć na matrycy, pocierać ołówkiem, co uwydatni wypukłe formy i pozwoli na przeniesienie projektu bezpośrednio na papier. Ta metoda jest częściej stosowana w sztuce. Tłoczenie było używane w XVI wieku przez introligatorów, którzy tą techniką ozdabiali okładki książek Zapomniane na jakiś czas tłoczenie zostaje ponownie odkryte w Anglii. W XIX wiecznej Francji, tłoczenie stosowane było do przygotowywania reliefowych map geograficznych.