Śląsk wyryty w drewnie

"Paweł Steller to, co widzi i przeżywa (…) ujmuje w rysunek i drzeworyt, każąc szaremu - zjadaczowi chleba - podziwiać to, czego dotychczas nie zauważył (…)".

Gustaw Morcinek

Paweł Steller urodził się w 1895 roku w Hermanicach pod Ustroniem i pochodził z rodziny rzemieślniczej. Wczesna fascynacja rysunkiem i religią prowadziła go przez kolejne etapy edukacji: od Państwowej Szkoły Przemysłowej we Lwowie, przez studia graficzne w Pradze, po Państwową Szkołę Sztuk Pięknych w Warszawie. Następnie związał się z Katowicami, gdzie przez dekady działał jako nauczyciel, grafik i animator życia artystycznego.

Twórczość Stellera była ściśle związana z techniką drzeworytu, a operował nią z wyjątkową precyzją. Od początku swojej działalności artystycznej portretował mieszkańców Śląska: górników, duchownych, starców, dzieci i kobiety z ludu. Ukazywał ich godność, tożsamość i wewnętrzną siłę. Portret był dla niego czymś więcej niż odwzorowaniem fizjonomii – był formą poznania człowieka i regionu, w jakim ukształtował się jego charakter.

Paweł Steller, podobnie jak inny mistrz drzeworytu - Jan Wałach, wywodził się ze śląskiego kręgu grafiki inspirowanej szkołą Władysława Skoczylasa. Choć Steller i Wałach różnili się stylistycznie, łączyła ich potrzeba dokumentowania lokalnej tożsamości i duchowej głębi codzienności. Dzieła Pawła Stellera cechowała jednak większa surowość, dyscyplina formalna, rezygnacja z dekoracyjności. W swoich pracach unikał przypadkowości – każdy detal miał funkcję strukturalną i symboliczną. Władysław Skoczylas miał ponoć powiedzieć do Stellera: "Uczeń przeszedł mistrza! Ja wykonuję kreski krótkie, obawiając się ryzyka, a Pan tnie śmiało linie długie i bardzo trafne".

Oprócz portretów, tematem jego prac były także pejzaże (głównie pejzaże beskidzkie), wnętrza kościołów, sceny religijne oraz grafiki użytkowe. Szczególne miejsce zajmowała w jego dorobku tematyka sakralna. Jako człowiek głęboko wierzący, Steller postrzegał sztukę jako akt duchowej służby. Projektował witraże czy ilustracje do tekstów religijnych. Jego przedstawienia pasyjne czy portrety świętych są pełne skupienia i wyciszenia – pozbawione patosu, a jednocześnie przesycone szacunkiem do przedstawianych scen i postaci.

Sztuka Stellera nie była tylko ilustracją życia Śląska – była jego syntezą. W swoich pracach starał się uchwycić takie cechy człowieka jak: uczciwość, pokora, wiara oraz godność pracy. Bohaterowie jego prac są osadzeni w konkretnym krajobrazie i czasie, ale emanują uniwersalnym spokojem. Niepozorni z wyglądu, stają się nośnikami zbiorowej pamięci. Steller twierdził, że każdej twarzy stara się nadać konkretne uczucie – takie, które poruszy widza, skłoni go do uśmiechu lub wzruszenia. Dzięki tym świadomym zabiegom jego drzeworyty "ożywały", nabierały indywidualnych cech tracąc anonimowość.

Poza działalnością twórczą był aktywnym pedagogiem, przez lata ucząc rysunku w katowickim gimnazjum i szkole plastycznej. Został zapamiętany przez najbliższych jako człowiek pokorny i pracowity, który nigdy nie zabiegał o rozgłos. Był do końca wierny swojej misji: dokumentowania świata, który zanikał i ludzi, którzy choć na pozór zwyczajni, w jego oczach zasługiwali na utrwalenie.

Paweł Steller zmarł w 1974 roku. Pozostawił po sobie tysiące prac, które – choć często niewielkich rozmiarów – budują monumentalną opowieść o Śląsku i jego mieszkańcach.

"Technikę tylko, rzemiosło, wyniósł z pracowni akademickiej, reszta to cechy najbardziej szczerego stosunku do życia i świata".

Stefan Rassalski