Sekrety grafik Rembrandta
Rembrandt van Rijn zajmuje wyjątkowe miejsce w historii europejskiej grafiki, uznawany jest bowiem za jednego z najwybitniejszych mistrzów akwaforty wszech czasów oraz pierwszego nowoczesnego grafika. Artysta nie traktował grafiki jedynie jako medium reprodukcyjnego, lecz jako autonomiczną dziedzinę sztuki, równorzędną malarstwu. Dzięki niezwykłej swobodzie operowania kreską oraz eksperymentom technicznym doprowadził akwafortę do niespotykanego wcześniej poziomu ekspresji. Łączył akwafortę z suchą igłą i rylcem, osiągając efekty malarskie o wyjątkowej głębi światłocieniowej. Jego grafiki wyróżniają się psychologiczną intensywnością przedstawień, subtelną obserwacją ludzkich emocji oraz mistrzowskim wykorzystaniem światła. Rembrandt jako jeden z pierwszych artystów świadomie różnicował także odbitki z tej samej płyty, eksperymentując z ilością farby i sposobem wycierania matrycy, dzięki czemu poszczególne egzemplarze uzyskiwały indywidualny charakter. Jego twórczość graficzna wywarła ogromny wpływ na rozwój europejskiej sztuki graficznej od XVII do XIX wieku, inspirując między innymi Goyę, Whistlera czy Picassa.
Oryginalne grafiki Rembrandta van Rijna należą do najcenniejszych i najczęściej fałszowanych dzieł dawnej sztuki europejskiej. Ich rozpoznanie wymaga zarówno analizy warsztatowej, jak i znajomości nowożytnych technik graficznych. Rembrandt wykonywał przede wszystkim akwaforty, często uzupełniane suchą igłą i rylcem, co nadawało odbitkom wyjątkową głębię światłocieniową oraz charakterystyczną miękkość kreski.
Na co zwracać uwagę przed zakupem grafiki jednego z najważniejszych artystów wszechczasów? Oto najważniejsze aspekty, na które warto zwrócić uwagę.
1. Najistotniejszym elementem analizy jest papier. W czasach Rembrandta europejski papier wyrabiany był ze zmielonej masy pochodzącej z lnianych tkanin. Uzyskana pulpa, wykorzystywana była do produkcji arkusza, który każdy uzyskiwany był ręcznie. Papiernie oznaczały swoje wyroby filigranem, czyli drutami skręconymi na kształt "znaku formowego", prześwitującego jako znak wodny. Badanie filigranów umożliwia datowanie odbitki i porównanie jej z egzemplarzami znajdującymi się w najważniejszych kolekcjach muzealnych, takich jak Rijksmuseum czy British Museum. Ponadto, w przypadku Rembrandta został opracowany katalog znaków wodnych występujących na grafikach opracowany przez Erika Hinterdinga "Rembrandt as an Etcher", zwłaszcza tom "Catalogue of Watermarks and Appendices". Publikacja ta zawiera setki sklasyfikowanych filigranów oraz ich chronologię i pozostaje standardowym punktem odniesienia dla badaczy grafiki Rembrandta. W badaniach autentyczności grafik Rembrandta ogromne znaczenie ma również analiza struktury papieru, w tym rozstawu żeber i linii łańcuszkowych (ang. chain lines oraz laid lines). Papier używany w XVII wieku był papierem czerpanym, wykonywanym ręcznie na sicie papierniczym zbudowanym z gęsto rozmieszczonych drutów poziomych oraz rzadszych żeber pionowych. W efekcie w arkuszu pozostawał charakterystyczny układ linii widoczny pod światło.
Rozstaw żeber stanowi dziś jedno z najważniejszych narzędzi identyfikacji papieru. Linie łańcuszkowe, czyli grubsze pionowe pasma powstałe od konstrukcji sita, występują zazwyczaj w odstępach około 25–35 mm, choć dokładne wartości różnią się w zależności od papierni i konkretnej formy papierniczej. Z kolei drobniejsze linie żeber (laid lines) bywają rozmieszczone co około 1 mm. Pomiar tych odstępów pozwala porównywać arkusze pochodzące z tej samej formy papierniczej lub z tej samej partii papieru.
W przypadku grafik Rembrandta analiza rozstawu żeber ma szczególne znaczenie, ponieważ artysta korzystał z wysokiej jakości papierów holenderskich, francuskich i japońskich, często możliwych do zidentyfikowania właśnie dzięki układowi sita oraz znakom wodnym. Badacze porównują dziś nie tylko same filigrany, lecz także ich położenie względem żeber papieru. Pozwala to ustalić, czy dana odbitka została wykonana z papieru odpowiadającego materiałom używanym w warsztacie Rembrandta w określonym czasie.
2. Jednym z najważniejszych kryteriów autentyczności jest jakość linii oraz kontrast graficznej kreski wobec bieli papieru. W oryginalnych odbitkach Rembrandta kreska pozostaje niezwykle swobodna, dynamiczna i zróżnicowana tonalnie. Artysta mistrzowsko operował światłem, uzyskując subtelne przejścia między partiami głębokiego cienia a jasnymi fragmentami kompozycji. Fałszerstwa lub późniejsze kopie często zdradzają mechaniczną, jednolitą linię pozbawioną tej ekspresji.
3. Istotne znaczenie ma również stan płyty graficznej. Rembrandt wielokrotnie przerabiał swoje matryce, dlatego wiele grafik istnieje w kilku stanach różniących się detalami kompozycji. Rozpoznanie konkretnego stanu odbitki pozwala określić jej chronologię i wartość kolekcjonerską. Wczesne odbitki, wykonane jeszcze za życia artysty, cechują się zazwyczaj większą intensywnością czerni.
4. W praktyce atrybucyjnej ogromną rolę odgrywa również proweniencja, czyli historia pochodzenia dzieła. Udokumentowana obecność grafiki w dawnych kolekcjach, katalogach aukcyjnych lub publikacjach naukowych znacząco zwiększa prawdopodobieństwo autentyczności.
Opisywana w katalogu grafika Rembrandta "Chrystus i Samarytanka" jest jedną z najpóźniejszych grafik religijnych Rembrandta, bardzo ceniona za niezwykle malarskie operowanie światłem i intymny charakter sceny. Kompozycja ukazuje Chrystusa rozmawiającego z Samarytanką przy studni, zgodnie z opisem z Ewangelii św. Jana (J4,1–26). Charakterystycznym elementem odbitki jest łukowe obramienie architektoniczne, od którego pochodzi określenie "An Arched Print". Rembrandt zrealizował temat spotkania Jezusa przy studni około ćwierć wieku przed powstaniem oferowanej odbitki. W przeciwieństwie do wcześniejszego przedstawienia dojrzały artysta przestawił Zbawiciela jako zmęczonego, przygarbionego człowieka przy studni. Niczym nie przypomina charyzmatycznego młodzieńca z odbitki datowanej na 1634 rok. Psychologiczna głębia ukazania Jezusa oraz podkreślenie boskości przez biel szaty świadczy o szczególnym znaczeniu i personalnych związku pięćdziesięcioletniego Rembrandta.
Prezentowana w katalogu odbitka została odbitka na papierze ze znakiem wodnym przedstawiającym czapkę błazna z siedmio-punktowym kołnierzem (Foolscap with seven-pointed collar). Filigran ten pojawia się przede wszystkim na papierach używanych przez Rembrandta od około połowy lat 40. XVII wieku do końca lat 50. XVII wieku, ze szczególną intensywnością około 1650–1658. W klasyfikacji Erika Hinterdinga warianty tego filigranu należą do najważniejszych papierów występujących w późnych grafikach Rembrandta.
W grafice "Chrystus i Samarytanka przy studni" sygnatura została przeniesiona na szatę Chrystusa i można ją klasyfikować jako III stan odbitki. W tym stanie Rembrandt zmienił również datę z 1657 na 1658. To właśnie III stan jest zazwyczaj uznawany za ostateczną autorską wersję kompozycji. Późniejsze stany (IV–V według New Hollstein) są już pośmiertnymi przeróbkami wydawców Basana i innych XVIII-wiecznych edytorów.
Grafika posiada potwierdzenie na odwrocie sporządzone przez Ludwiga Münza (1889–1957) historyka sztuki należącego do grona najwybitniejszych badaczy twórczości Rembrandta działających w pierwszej połowie XX wieku. Badacz wykształcony w tradycji słynnej szkoły wiedeńskiej, poświęcił znaczną część swojej działalności naukowej analizie malarstwa i grafiki holenderskiego mistrza. Szczególne miejsce w jego badaniach zajmowały akwaforty Rembrandta, których był jednym z najważniejszych znawców swojej epoki. Münz reprezentował klasyczną metodę connoisseurship, opartą na wnikliwej analizie stylu, jakości kreski, światłocienia i indywidualnych cech warsztatu artysty. W czasach poprzedzających rozwój nowoczesnych badań technologicznych właśnie "oko znawcy" stanowiło podstawowe narzędzie atrybucji dzieł.
Największą sławę przyniosły mu opracowania poświęcone grafice Rembrandta, przede wszystkim katalog "Rembrandt's Etchings", który przez wiele lat pozostawał jednym z podstawowych punktów odniesienia dla kolekcjonerów, muzealników i historyków sztuki. Münz analizował nie tylko same kompozycje, lecz również różnice pomiędzy stanami odbitek, technikę akwaforty oraz sposób operowania światłem i cieniem. Podkreślał wyjątkową pozycję Rembrandta jako artysty, który uczynił grafikę medium całkowicie autonomicznym, zdolnym do osiągania efektów porównywalnych z malarstwem. Według Münza właśnie w grafikach najpełniej ujawniała się spontaniczność i psychologiczna głębia twórczości Rembrandta.
Badacz interesował się również zagadnieniami późnego stylu artysty oraz jego wpływem na rozwój sztuki europejskiej. W swoich publikacjach zwracał uwagę na niezwykłą swobodę kreski, eksperymenty techniczne oraz indywidualny charakter poszczególnych odbitek wykonywanych z tej samej płyty. Choć współczesne badania nad grafiką Rembrandta opierają się dziś również na analizach papieru, znaków wodnych i technologii obrazowania, prace Münza nadal pozostają ważnym świadectwem historii rembrandtologii i rozwoju metod badawczych w historii sztuki.