Przedstawienia maryjne w tradycji prawosławnej

"Zgodnie z teologią ikony łaska czy energie boskie nie zmniejszają się, jeśli powtórzenia zachowują podobieństwo do pierwowzoru – pozostają takie same we wszystkich ikonach, bez względu na liczbę powtórzeń".

[red.] J. GMUREK, IKONY. PRZEDSTAWIENIA MARYJNE Z KOLEKCJI MUZEUM NARODOWEGO W WARSZAWIE. KATALOG ZBIORÓW, WARSZAWA 2004, s. 9

Zapotrzebowanie na ikony w Kościele prawosławnym było powszechne. Umieszczano je w świątyniach, ikonostasach, obowiązkowo musiały znajdować się w domach, niezależnie od statusu społecznego ich mieszkańców. Wyobrażenia Matki Bożej noszono w uroczystych procesjach, towarzyszyły wojskom, wyruszającym do boju. Powszechny charakter kultu ikon maryjnych wynikał z wiary w ich pomoc w codziennym życiu i moc ochrony przed złem.

Według tradycji prawosławnej pierwsze ikony Matki Boskiej są przypisywane świętemu Łukaszowi Ewangeliście. Były to wizerunki typu "Eleusa", co tłumaczy się jako "Miłosierna" lub "Współczująca". Powstałe później ikony Bogarodzicy są w tym kontekście rozumiane jako naśladownictwo oryginałów Ewangelisty. "Po ikonie Chrystusa, która przypomina o Jego Wcieleniu, ikona Matki Boskiej z kolei mówi o przebóstwieniu człowieka. Ikona Bogarodzicy przedstawia więc pierwsza ludzką istotę, której dane było zrealizować cel Wcielenia, czyli przebóstwienie. (…) to właśnie ikony Bogarodzicy są świadectwem tajemnicy Wcielenia".

(ks. Henryk Paprocki, Eklezjalna typologia ikon maryjnych, "Ikona maryjna w życiu Kościoła. Sympozjum Polskiego Towarzystwa Mariologicznego Spotkanie Kustoszów Sanktuariów Polskich Częstochowa, 10-12 września 2014", Częstochowa 2015, s. 27).

Najstarsze wyobrażenia Matki Bożej spotykamy już w malarstwie katakumbowym, datowanym od II do IV wieku. Postać Bogarodzicy była tam ukazywana równie często jak wizerunek Chrystusa. Maryję przedstawiano w konkretnych scenach zaczerpniętych z Pisma Świętego, mogło to być "Zwiastowanie", "Narodzenie Chrystusa" czy "Pokłon Trzech Mędrców". Istnieje przypuszczenie, że właśnie te wizerunki stanowiły podstawę dla dalszego rozwoju ikonografii maryjnej i do ukształtowania się konkretnych typów przedstawień. W czasie trwania soborów efeskiego i chalcedońskiego, co miało miejsce w V wieku, zaczęły tworzyć się typy ikon Matki Bożej, które są znane do dzisiaj. Od tego czasu w Kościele prawosławnym wyróżnia się cztery modele ikonograficzne Bogarodzicy: "Tronująca", "Oranta", "Hodegetria" czyli "Wskazująca Drogę" i "Eleusa".

Pierwszy z wymienionych wizerunków przedstawia Matkę Zbawiciela siedzącą na tronie w pozycji frontalnej, trzymającą przed sobą Dzieciątko Jezus, które błogosławi i ukazuje zwój Pisma. W otoczeniu Maryi znajdują się zwykle aniołowie, a czasami adorujący święci. Wyobrażenia "Tronującej" były jednym z ulubionych tematów sztuki bizantyńskiej. Tworzono je w malarstwie ściennym, tablicowym, mozaikach, płaskorzeźbach i miniaturach.

Ikona typu "Oranta" obecnie również ukazuje Bogarodzicę z Dzieciątkiem. Pierwotnie przedstawiała Matkę Bożą z rękami wzniesionymi ku niebu w geście błagania. Do jednego z wariantów tego przedstawienia należy ikona Matki Boskiej Znaku. Nawiązująca do ikonografii bizantyńskiej z XI wieku. Ikona ta unaocznia ideę Wcielenia Słowa Bożego. Sylwetka Marii z wzniesionymi ramionami, zarysem przypomina formę kielicha, w którym znajduje się Emmanuel, umieszczony w medalionie na jej piersi, tak jak obecny jest w kielichu w czasie nabożeństwa.

"Hodegetria" ukazuje patrzącą na widza Bogarodzicę, która prawą ręką wskazuje na trzymane przez siebie Dzieciątko. Szata Jezusa zdobiona jest złotem, co ma wskazywać na Jego Boskość, w lewej ręce trzyma zwój Pisma, a prawą błogosławi. "Hodegetria" stanowi najstarszy i najbardziej rozpowszechniony typ ikonograficzny wizerunku Matki Boskiej z Dzieciątkiem.

"Eleusa" to wizerunek Maryj otaczającej Syna swoją opieką i miłością. Przedstawia Matkę Bożą czule obejmującą i przytulającą do siebie Dzieciątko. W tym typie wyobrażenia zanika dostojeństwo Bogarodzicy, objawia się głęboka ludzka czułość matki do dziecka. Ikona ta nacechowana jest smutkiem, zadumą, a niekiedy i cierpieniem.

Pomimo różnorodności rodzajów przedstawień Bogarodzicy, łączą je zawsze trzy charakterystyczne elementy. Pierwszy z nich odnosi się do kolorów sukni i płaszcza Matki Bożej, które są odwrotnością barw szat Chrystusa. Maryja ukazana jest zawsze w ciemnobłękitnej sukni, ale okrywa ją purpurowy płaszcz, będący symbolem boskości i królewskiej godności. Kolejny element dotyczy nakrycia głowy Bogarodzicy, na każdej ikonie jest to ozdobny szal – moforion, dekorowany na czole i ramionach trzema gwiazdami, symbolizującymi dziewictwo. Ostatnią cechą łączącą wizerunki Matki Bożej jest przedstawianie Jej zawsze z Chrystusem lub w kompozycjach z Nim związanych.