28 lipca 2021

Po koloryzmie. Nowa Szkoła Gdańska

 "Wyspa Spichrzów jest miejscem (eksterytorium) wyzwalającym szczególne odczucie przestrzeni historii, tego, co byłe i jednocześnie uczestniczące, obecne, jako nawóz kulturowy, fermentujące złoża. Pracując na ‘Wyspie' czerpałem ze świadomości wielu warstw pod stopami, gruzu, ziemi, spalonego zboża, zwęglonych podłóg itd. (…) Ciągle napotykałem utracone fragmenty, warstwy przywracane, które wpływają na kształt teraźniejszy powstających w tym miejscu realizacji. (…) Przywołana przestrzeń, miejsce – Wyspa Spichrzów – jest tylko modelem, skrótem szerszych ogólniejszych poszukiwań innej przestrzeni, innego lądu, mitycznego lądu spełnienia artystycznego, lądu, który i tak przewrotnie jest bliski, gdyż tkwi pod stopami jako jedyny możliwy do spełnienia tu i teraz". 

Grzegorz Klaman, "Archeologia odwrotna", 1985 

 

Po upadku doktryny socrealizmu, kapistyczne tradycje szkoły sopockiej zatrząsały się w posadach. Wpływ miał na to krótki, ale intensywny pobyt Piotra Potworowskiego w Sopocie. W ciągu czterech lat, cieszący się gigantycznym autorytetem artysta pokazał bezkonfliktowy sposób przejścia na pozycje malarstwa nowoczesnego. Sam był kolorystą o wielkiej wrażliwości na kolor i światło, ale stosował własną metodę, która bardzo szybko przyjęła się w środowisku trójmiejskim. Szybko obok adeptów Potworowskiego na Wybrzeżu pojawili się artyści osobni, podążający własną drogą twórczą: m.in. Władysław Jackiewicz i Kazimierz Ostrowski. Przełom lat 50. i 60. to również okres fascynacji malarstwem materii i taszyzmem – powszechnie uznawanymi za broń przeciwko koloryzmowi. Kiedyś monolityczne, z biegiem czasu środowisko trójmiejskie stało się miejscem pracy wielu artystów tworzących poza wszelkimi nurtami. Do najniezwyklejszych spośród nich należą Kiejstut Bereźnicki i Hugon Lasecki. Wobec feerii przeróżnych zjawisk artystycznych, które miały miejsce na przestrzeni kilku dekad po socrealizmie, dopiero lata 80. przyniosły prawdziwą rewolucję. Zmiana, która w tym czasie była udziałem młodych adeptów gdańskiej PWSSP, zmieniła konserwatywny wizerunek środowiska trójmiejskiego. Nowa szkoła gdańska powstała w opozycji nie tylko do zachowawczych tradycji szkoły sopockiej, ale też całego modelu instytucjonalno-uczelnianego, zakładającego prymat malarstwa. Młodzi artyści z pokolenia, które dorosło w okresie intensywnej działalności opozycyjnej "Solidarności" sprzeciwili się sztuce niezaangażowanej politycznie. Dążyli do podkreślania gdańskiej tożsamości w poszukiwaniu alternatywnych przestrzeni i wyrazów ekspresji, które łączyły formy plastyczne z literackimi, teatralnymi, landartem, video, nowymi mediami czy performancem.

Obszarem najintensywniejszej działalności stała się Wyspa Spichrzów – przestrzeń w centrum Gdańska, w której znajdują się jedynie ruiny spichlerzy i roślinność. To właśnie tu Grzegorz Klaman i Kazimierz Kowalczyk, jeszcze jako studenci, podejmowali działania w ramach działalności Galerii Rotacyjnej. Zdeterminowani młodzi adepci sztuki nie mieli w tym czasie wielu możliwości prezentacji swojej sztuki, choć Wybrzeże w dekadzie lat 80. mogło się wydawać miejscem bardzo sprzyjającym działaniom oddolnym. 

Grzegorz Klaman, „Rzygający”, 1986, Kolekcja Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki, fot. Creative Commons BY-NC-ND 3.0

Etos szkoły sopockiej, opartej na tradycji kolorystycznej i rzeźbie pomnikowej, w drugiej połowie XX wieku spowodował artystyczny marazm. Więcej działo się poza murami uczelni. Dopiero w latach 70. i 80. dzięki działaniom kilku osób zaczęły wykształcać się podwaliny nowej szkoły gdańskiej. Jej początki wiążą się z aktywnością Witosława Czerwonki, który od 1976 roku pracował w Akademii Sztuk Pięknych. W 1978–1980 razem z Adamem Harasem i Jerzym Ostrogórskim prowadził Galerię Aut, a potem Galerię Out przy BWA w Sopocie. Wśród jego późniejszych studentów znaleźli się np. Robert Rumas i Marek "Rogulus" Rogulski. Tym, co wyróżniało Czerwonkę jako wykładowcę było umożliwienie uczniom poznania tendencji neoawangardowych w Polsce. Kolejną postacią, która swoimi działaniami wpłynęła na stworzenie podwalin gdańskiego środowiska artystycznego, był Ryszard Ziarkiewicz. W latach 1982–1984 prowadził on na PWSSP zajęcia z historii sztuki. Jego wykłady były równie ważne dla studentów, co zorganizowana przez niego w 1986 roku wystawa "Ekspresja lat 80-tych", na której pokazano najnowsze prace młodych artystów z całego kraju, w tym także z Gdańska. 

 

Najważniejszym elementem rozwoju środowiska na Wybrzeżu było jednak poszukiwania własnej przestrzeni dla swojej sztuki. Artyści znaleźli je na Wyspie Spichrzów. Miejsce, służące jako pracownia plenerowa dla Wydziału Rzeźby, uwiodło przede wszystkim Grzegorza Klamana, który razem z Kazimierzem Kowalczykiem pojawił się tam jako pierwszy. Znaczenie genius loci wyspy opisał Klaman w "Archeologii odwrotnej", która była częścią jego pracy magisterskiej.

Grzegorz Klaman, „Wielka czarna głowa”, 1988, Wyspa Spichrzów, wystawa „Teraz jest teraz”, fot. Archiwum Instytutu Sztuki Wyspa

W 1986 powstała Galeria Wyspa, a na Uniwersytecie Gdańskim powstała opozycyjna grupa Totart założona m.in. przez Zbigniewa Sajnóga, Pawła "Kojnio" Konnaka, Ryszarda "Tymona" Tymańskiego i Pawła "Paulusa" Mazura. W końcu lat 80. powstały też grupy "Pampers-Maxi" Marka Rogulskiego i "Ziemia Mindel-Würm", której członkowie odwoływali się do prehistorii i archaicznych rytualno-kultowych praktyk. Lata 90. stały się momentem, w którym powstała koncepcja Otwartego Atelier łączącego różne ugrupowania artystyczne. Tym samym powstał zespół multimedialnych pracowni połączonych z galerią (salą koncertową i prelekcyjną), biblioteką itp. Tak zrodziło się Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia. Z czasem wyłoniły się dwa środowiska, które spolaryzowały nową szkołę gdańską. Liderami byli Grzegorz Klaman i Marek Rogulski. W 1995 miały miejsce dwa równolegle wydarzenia na Wyspie Spichrzów. "Wyspa. Miejsce idei. Idea miejsca", zorganizowane przez Klamana, odbyło z okazji 10-go jubileuszu działalności galerii. Udział wzięli m.in. Jarosław Bartołowicz, Robert Jurkowski, Robert Rumas, Marek Targoński czy Agnieszka Wołodźko. W alternatywnym pokazie "Focus" w Spichrzu 7 Rogulskiego wystąpili m.in.: Anna Baumgart, Iwona Ostoja-Ostaszewska, Norbert Walczak, Piotr Wyrzykowski. Artyści nowej szkoły gdańskiej nieodwracalnie zmienili oblicze działalności środowiska gdańskiego. Motywem przewodnim jest głębokie zakorzenienie w Gdańsku, który fascynuje twórców również z powodu swojej mityczności. Bezprecedensowy był udział dawnych opozycjonistów z Łaźni w prestiżowej politycznej wystawie "Drogi do wolności" na 20-lecie wydarzeń sierpniowych w Stoczni Gdańskiej. Na pozycjach undergroundowych pozostał Rogulski, który od końca lat 90. realizuje autorski projekt "Poza postmodernizm", wykorzystując różne formy wypowiedzi (zwłaszcza muzykę improwizowaną), współdziała z artystami różnych opcji i dyscyplin.