Moda na ludowość. Pierwsza Krajowa Fabryka Wyrobów Platerowanych Marcina Jarry
"…tu sztuka jest zjawiskiem powszechnym, które ogarnęło zarówno dom, jak i meble, sprzęty, narzędzie, odzież, przyoblekając je w oryginalną formę, kolor, lub zdobienie; nawet najzwyczajniejszy przedmiot użytku, nieróżniące się od powszechnych, znanych… zwracają uwagę na się wybitną zgrabnością, starannym wykończeniem w szczegółach, którem uderzają oko, gdy się je porówna z takimiż samemi narzędziami i sprzętami w innych stronach…"
(Władysław Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarys życia ludowego, Skład główny w Księgarni Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1915, s. 3).
Koniec XIX wieku to okres fascynacji naturą i krajobrazem małej osady Zakopane i jej okolic. Zainteresowanie wynikało niewątpliwie ze zbawiennego klimatu, zalecanego przez lekarzy, ale – jak się szybko okazało – nie tylko. Tym, co rozsławiło Podhale, była sztuka i rzemiosło miejscowej ludności górali tatrzańskich, które przyciągały licznych artystów, poetów i teoretyków. Zakopiański styl, emanujący duchem gór, mistycyzmem i folklorem, wkroczył na scenę sztuki, pozostawiając trwały ślad w historii polskiego rzemiosła artystycznego. Stanowił poszukiwanie tradycji rodzimych, rozwijanych na ziemiach polskich. Łączył w sobie geometryzację formy, inspirację motywami roślinnymi, zwierzęcymi i górskimi krajobrazami.
Styl zakopiański był modny nie tylko w Zakopanem. Często ornamenty przenoszono na wyroby z metalu, co podkreśla Matlakowski: "Wiele z ozdób na łyżnikach można przenieść z żelaza kutego, które… znakomicie rozwinęły się za staraniem kilku inteligentnych i gorliwych fabrykantów" (Władysław Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarys życia ludowego, Skład główny w Księgarni Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1915, s. 7). W tym wyjątkowym kontekście Pierwsza Krajowa Fabryka Wyrobów Platerowanych Marcina Jarry i Marcelego Jakubowskiego staje się bohaterem opowieści o srebrnym wieku Zakopanego, gdzie natura i tradycja zlewały się w arcydzieła.
Marcin Jarra początkowo pracował w znanej fabryce wyrobów metalowych Norblina w Warszawie, skąd oddelegowano go do Krakowa wraz z Marcelim Jakubowskim dla założenia filii warszawskiej wytwórni około 1890. Jarra zorganizowany przez siebie zakład wykupił i działał samodzielnie, wykonując srebra domowego użytku, naczynia kościelne i judaica. Uzyskał znaczne powodzenie, jako że w Krakowie nie było do czasu przybycia Jarry większych pracowni i fabryk metalowych przedmiotów domowego i sakralnego użytku. Jego fabryka prosperowała bardzo dobrze. Wyroby Jarry wyróżniały się zgrabną, celowo skomponowaną sylwetą, były szlachetne w formie i umiejętnie wzbogacone dekoracją. Wykonywane w duchu eklektyzmu, klasycyzmu. Często stosowano motywy neobarokowe i neogotyckie. Wyjątkową ofertę w kolekcji Jarry i Jakubowskiego stanowiły obiekty w stylu zakopiańskim.
Na tegorocznej aukcji "Zakopane, Zakopane!" będzie można wylicytować wyroby z Pierwszej Krajowej Fabryki Wyrobów Platerowanych Marcina Jarry i Marcelego Jakubowskiego. Obiekty w stylu zakopiańskim z kolekcji wytwórni zapewniły bezwzględny sukces sprzedażowy. Za projekty wspólnicy zostali także nagrodzeni srebrnym medalem na wystawie w Paryżu w 1900 (Anna Drexlerowa, Andrzej K. Olszewski, Polska i Polacy na powszechnych wystawach światowych 1851-2000, Warszawa 2005, s. 189).
W XIX wieku wystawne uczty nadal towarzyszyły najważniejszym wydarzeniom. Zastawy stołowe miały podkreślać bogactwo, ale także wskazywać trendy. Kolekcja w stylu zakopiańskim eksponowała popyt na wzory regionalne, poszukiwania stylu narodowego, w który wpleciono także emblematy o wymowie patriotycznej.
Obiekty z wytwórni Jarry i Jakubowskiego w stylu zakopiańskim przyciągają uwagę bogatą ornamentyką z wykorzystaniem charakterystycznych motywów podhalańskiej osady znanych ze wzorników utrwalonych przez Stanisława Witkiewicza i Władysława Matlakowskiego. W ostatnich latach zauważalny jest wzrost zainteresowania rynku aukcyjnego obiektami metalowymi w stylu zakopiańskim Marcina Jarry. Jak wskazuje Joanna Poprocka-Gajek, nieznana jest wielkość produkcji, ale obiekty w stylu zakopiańskim nie stanowiły dominanty asortymentu. Obiekty tego typu pojawiają się na rynku rzadko i osiągają dość wysokie ceny.