6 lipca 2020

Legł w boju jak rycerz Mohort

Twórczość akwarelowa zajmuje szczególne miejsce w dorobku Juliusza Kossaka. Jednym z pierwszych epizodów w jego artystycznej edukacji była trwająca 6 lat wędrówka po wschodnich rubieżach dawnej Rzeczpospolitej. W latach 1844-50 jeździł po ziemskich majątkach w Małopolsce, na Podolu, Wołyniu i Ukrainie. W tym okresie Kossak tworzył przede wszystkim końskie studia, sceny przejażdżek, polowań, wyścigów, także wnętrza stajenne i widoki majątków. Artystę jednocześnie interesowała historia wojskowości i oręża polskiego. Bohaterami swoich scen czynił zarówno znakomitych przywódców bądź żołnierzy okresu I Rzeczpospolitej, doby napoleońskiej, XIX-wiecznych wojskowych austriackich czy francuskich, a także powstańców kościuszkowskich, listopadowych czy styczniowych.

"Zginął jak rycerze..., Mohort rapsod rycerski' z podania przez Wincentego Pola z 24 ilustracjami Juliusza Kossaka, 1883, wydawca F. H. Richter, źródło POLONA

"Kossak przez całe życie malował i rysował mniejsze i większe epizody i duże obrazy z najbardziej ulubionego przez siebie utworu Wincentego Pola, z rapsodu rycerskiego Mohort. W roku 1882 na propozycję wydawcy lwowskiego Hermana Altenberga wykonał 24 ilustracje do tego poematu, wydanego w tymże roku w ozdobnej edycji albumowej. ‘Prawda', chwaląc piękne wydawnictwo, ubolewała, że druk, papier, oprawa i część drzeworytów – wszystko obce, tylko pióro i ołówek polskie. Uważano, że ilustracje Kossaka stoją nierównie wyżej od Amdriollego. Według ‘Niwy' Mohort z rysunkami Kossaka staje na równi z podobnymi wydawnictwami zagranicznymi, ‘trudno było o szczęśliwszy wybór ilustratora (...), rysunki wykonane są pysznie, z ogniem i żołnierską werwą'" – pisze o genezie powstania cyklu poświęconego eposowi rycerskiemu o Mohorcie monografista Kossaka Kazimierz Olszański (Kazimierz Olszański, Juliusz Kossak, Kraków 2000, s. 188-90).

"Wincenty Pol, Mohort rapsod rycerski" z podania przez Wincentego Pola z 24 ilustracjami Juliusza Kossaka, 1883, wydawca F. H. Richter, źródło POLONA

Epos rycerski, stworzony przez Wincentego Pola w latach 1840-52, opowiada historię życia i śmierci kresowego żołnierza, inspirowaną postacią żyjącą w czasach stanisławowskich. Scena ukazana na opisywanej pracy przedstawia śmierć Mohorta, który zginął w 1792 roku na bruszkowieckiej grobli, zasłaniając odwrót brygady Wielhorskiego. Nad ciałem bohatera pochyla się książę Józef Poniatowski, którego w czasach młodzieńczych Mohort nauczał polskich tradycji wojskowych. Porucznik miał okazję dobrze przygotować się do śmierci nauczyciela, ponieważ przepowiedział mu ją sen. Paralelnie we śnie Mohort powrócił do Poniatowskiego przed bitwą pod Lipskiem w 1813 roku, przepowiadając natomiast śmierć księcia. Epos autorstwa Pola poświęcony historii Mohorta zamyka scena śmierci księcia.

"Mohort rapsod rycerski" z podania przez Wincentego Pola z 24 ilustracjami Juliusza Kossaka, 1883, wydawca F. H. Richter, źródło POLONA

 

Prezentowana scena śmierci Mohorta odpowiada drzeworytniczym ilustracjom do tych z znakomicie wydanej książki w 1883 roku wydanej przez F.H. Richtera we Lwowie. Monochromatyczna kompozycja charakteryzuje się większą plastycznością ujęcia od drzeworytniczej czy tuszowej realizacji tego tematu, udowadniając mistrzostwo w operowaniu akwarelową techniką Kossaka. Ilustracja do rycerskiego eposu ukazuje również dwie persony z panteonu bohaterów chętnie podejmowanych przez nestora znakomitego rodu.