Dwuznaczność narodowej ikony w rzeźbie Mirosława Bałki
Magdalena Krajenta
Rzeźba "Chłopiec i orzeł" należy do najważniejszych realizacji wczesnego okresu twórczości Mirosława Bałki, jednego z czołowych polskich artystów współczesnych. Powstała w 1988 roku z myślą o wystawie "Rzeźba w ogrodzie", kuratorowanej przez Andę Rottenberg przy pawilonie SARP w Warszawie. Sama ekspozycja miała wymiar symboliczny: stanowiła świadome nawiązanie do historycznej prezentacji z 1957 roku, uznawanej za moment przełomowy dla sztuki powojennej. Wystawa "Rzeźba w ogrodzie" okazała się także kluczowym punktem formacyjnym dla młodego pokolenia rzeźbiarzy, a szczególną uwagę zwróciły prace grupy Neue Bieriemiennost' (Mirosława Bałki, Marka Kijewskiego i Mirosława Filonika).
Kompozycja Mirosława Bałki była zarazem prosta i dramatyczna. W płytkim basenie z ocynkowanej blachy ustawione zostały dwie cementowe figury: nagiego chłopca i orła. Powierzchnia obu postaci, wykonanych w technice narzutu i odlewu, nosiła ślady surowości i zróżnicowania fakturalnego, co nadawało całości ekspresyjny charakter. Z oczu ptaka wypływały strumienie wody, spływające na stopy stojącego naprzeciw dziecka. Chłopiec, wyprostowany i lekko odchylony ku górze, sprawiał wrażenie zawieszonego między bezbronnością a stanem duchowego uniesienia. Metalowe igły przebijające jego ramiona i nogi potęgowały napięcie, wprowadzając element bólu i zagrożenia.
Odniesienia ikonograficzne pracy Mirosława Bałki są wielowarstwowe. Z jednej strony rzeźba przywołuje mit Ganimedesa – młodzieńca porwanego przez Zeusa w postaci orła – opowieść o pięknie, ale i erotycznym napięciu, o inicjacji splecionej z przemocą. Z drugiej – sięga do symboliki orła jako narodowego emblemat polskości, obecnego w edukacji patriotycznej od najmłodszych lat. Zacytowany fragment z Bełzy – "Kto ty jesteś? Polak mały. Jaki znak twój? Orzeł biały" – w przestrzeni tej pracy traci aurę dziecięcej niewinności. Wpisany w rzeźbiarską kompozycję, nabiera charakteru imperatywu, w którym patriotyczna edukacja ujawnia swoją przemocową siłę oraz ukryty, niejednoznaczny ładunek erotyczny.
Tym samym "Chłopiec i orzeł" staje się nie tylko odniesieniem do osobistego doświadczenia artysty, lecz także krytycznym komentarzem wobec zbiorowych rytuałów kształtowania tożsamości. Można w nim dostrzec echo wcześniejszej pracy Mirosława Bałki "Pamiątka pierwszej komunii" (1985), w której artysta podejmował temat inicjacji religijnej. Oba dzieła łączy napięcie pomiędzy duchowym wymiarem rytuału a cielesnością, która ujawnia swą kruchość i podatność na zranienie.
Inspiracje literackie Mirosława Bałki – twórczość Jamesa Joyce'a i Williama S. Burroughsa – wskazują na jeszcze jeden kontekst interpretacyjny. Artyści ci opisywali dojrzewanie jako czas niepewności, nieustannego rozchwiania, erotycznej rozedrganości i duchowego napięcia. W tej perspektywie "Chłopiec i orzeł" jawi się jako praca, w której doświadczenie indywidualne i biograficzne zostaje splecione z doświadczeniem pokoleniowym i historycznym.
Los samej rzeźby dodatkowo wzmocnił jej znaczenie. Podczas wystawy "Rzeźba w ogrodzie" w 1988 roku dzieło zostało zniszczone przez nieznanych sprawców – akt wandalizmu interpretowano jako reakcję na dwuznaczność i prowokacyjny charakter pracy. Mirosław Bałka, rekonstruując rzeźbę, zdecydował się zachować ślady zniszczenia: chłopiec pozostał bez ucha i dłoni. Znamiona przemocy stały się więc integralnym elementem dzieła, wpisując się w jego ikonografię jako realny ślad agresji i świadectwo społecznego oporu wobec sztuki demaskującej narodowe tabu.