Barwny eksperyment
Marzył mi się kolor. Kolor, który gra z formą, który ją wydobywa, dopełnia. No i postanowiłem postawić na swoim.
Zbigniew Horbowy
(Barbara Banaś, Polskie Projekty Polscy Projektanci. Rozmowa ze Zbigniewem Horbowym, Gdynia 2014, s. 15).
Zachwyca delikatnością, przezroczystością i relacją ze światłem. Szkło cenimy ze względu na walory estetyczne, kolor i zdobienie. Powstaje w długotrwałym procesie, z masy uzyskanej przy połączeniu w wysokiej temperaturze krzemionki, sody i wapna. Efektem łączenia tych składników jest płynna, gorąca masa, którą da się formować w dowolny sposób. Po ostygnięciu powstaje wyrób bez zanieczyszczeń, bezbarwny. A barwienie jest jednym ze sposobów dekoracji. Kolorowe szkło powstaje przez dodanie do masy szklanej tlenków metali. Dlatego szklarze muszą być także utalentowanymi chemikami. Od tysiącleci prowadzone są eksperymenty przy tworzeniu nowych kolorów, nie dziwi więc fakt, że sposób ich użycia wskazywał na rangę ośrodka twórczego, może zdradzić pochodzenie, okres historyczny, hutę, a nawet nazwisko projektanta.
Już starożytni Egipcjanie wykorzystywali szlaki handlowe, aby sprowadzać niezbędne surowce do produkcji szkła kolorowego. W ich kulturze do najpopularniejszych barw należał turkus, uzyskiwany przez dodanie do masy szklanej tlenku miedzi. Rzymianie, którzy kontynuowali eksperymenty, wytwarzali słynne szkła w kolorze ciemnoniebieskim, które były powlekane warstwą przezroczystego białego szkła. Przedmioty znajdowane na wykopaliskach mają iryzującą powierzchnię, czyli charakterystyczne tęczowanie. Iryzacja pojawia się w wyniku zachodzącej na powierzchni szkła reakcji chemicznej z udziałem tlenków metali z ziemi, w której spoczywał przedmiot. Inspiracje tego typu szkłami możemy odnaleźć później, u schyłku XIX i na początku XX wieku w szkłach powstających w stylu art nouveau. Miały one przypominać szlachetne i półszlachetne kamienie, np. chalcedon. Wpływ ten jest widoczny w wazonach produkowanych przez fabrykę Johanna Loetza-Witwe'a w Klostermühle, w pobliżu Wiednia.
Dalsze eksperymenty z barwieniem szkła na początku XIX wieku doprowadziły do wynalezienia w Czechach nowych możliwości. Na szczególną uwagę zasługuje szkło fluorescencyjne, powstałe przy użyciu uranu. Był to wynalazek Josefa Riedla, który nazwał szkło imieniem żony Annagrün (zielono-żółte) i Annagelb (żółto-zielone). Szkło uranowe zwykle przyjmuje barwy od żółtej do zielonej, w zależności od stopnia utlenienia i stężenia jonów uranu. Wykazuje silną fluorescencję w świetle ultrafioletowym. Współcześnie szkło barwi się uranem tylko okazjonalnie. Starsze wyroby ze szkła uranowego są spotykane w muzeach oraz są poszukiwane przez kolekcjonerów. Jedną z najbardziej znanych firm był francuski Baccarat założony w 1764 jako Wytwórnia Szkła Sainte-Anne w Baccarat w Lotaryngii. W asortymencie znajdowały się głównie szkła w jasnych, pastelowych kolorach w subtelnej gradacji, więc kolekcja szkieł uranowych musiała być nie lada wydarzeniem na ówczesnym rynku sztuki.
Obecnie na rynku polskim cieszą się rosnącym zainteresowaniem szkła wykonywane w Hucie "Niemen". Wazony wybarwiano w kilku kolorach, wśród których dominowały pastelowe róże, błękity, zielenie, żółcie i fiolety. Dekoracje dopełnia nierzadko wykończenie matowe tych szkieł.
Niekwestionowanym mistrzem kolorów i eksperymentów w dziedzinie szkła na polskim rynku był Zbigniew Horbowy. To on w latach 60. XX wieku unowocześnił kolekcję szkła użytkowego, zaproponował szkła wielobarwne, zupełnie nowe kolory, np.: szkło dymne, ametystowe czy słynne zestawienie kolorów "Bałtyk" (gradientowe przejście od ciemnego błękitu po żywy żółcień, inspirowane nadmorskim krajobrazem). Horbowy wzbogacił kolor także swoją autorską techniką antico, czyli spienioną masą szklaną. Dziś antico możemy oglądać w szerokiej gamie kolorystycznej od ciepłych brązów, przez rubinowe czerwienie i szmaragdy, po błękity.
Od II połowy XX wieku szkło stało się tworzywem coraz większej liczby oryginalnych i śmiałych projektów. EXPO 58, Światowe Targi w Brukseli w 1958, były punktem zwrotnym w historii czeskiego, wówczas jeszcze czechosłowackiego szkła. Sukces awangardowych pomysłów okazał się fundamentem nowego podejścia do szkła, w wyniku którego zajęło ono czołowe miejsce w sztuce czeskiej. Na aukcji "Szkło. Sztuka. Design" będzie można wylicytować prace ikon czeskiej sztuki szkła: Rene Roubiceka (René Roubíček), Frantiska Viznera (František Vízner) czy Jaroslava Svobody. Prace tych artystów zachwycają nowoczesnymi zestawieniami kolorystycznymi, połączeniem szkieł warstwowych, zatopieniem w przezroczystej masie kolorowych "lasek" szklanych, tworzących ciekawe przejścia optyczne.