Na czym polegał modernizm w malarstwie polskim?

Modernizm w malarstwie to szeroki ruch artystyczny rozwijający się na przełomie XIX i XX wieku i trwający do wybuchu I wojny światowej, a w niektórych wypadkach i dłużej. Stanowił on gwałtowną reakcję na realizm oraz naturalizm. Moderniści dążyli do zerwania z akademickimi konwencjami, poszukując nowych form wyrazu i technik malarskich. W ramach modernizmu narodziły się liczne kierunki, takie jak impresjonizm, symbolizm, secesja oraz ekspresjonizm, które różniły się podejściem do przedstawiania rzeczywistości i roli emocji. Specyfika polskiego modernizmu polegała na połączeniu nowoczesnych tendencji artystycznych znanych z Europy Zachodniej z silnym odniesieniem do tematyki narodowej, historycznej i ludowej, wynikającym z sytuacji politycznej Polski pozbawionej niepodległości.

O różnorodności nowoczesnych nurtów w sztuce można się przekonać, odwiedzając wystawę przedaukcyjną Sztuka Dawna. XIX wiek, Modernizm, Międzywojnie w DESA Unicum. Na ekspozycji zaprezentowano przykłady następujących kierunków:

• Impresjonizm reprezentuje szkic "Pejzaż z rzeką" Pierre'a Auguste'a Renoira, czołowego przedstawiciele tego kierunku we Francji. Impresjoniści postulowali tworzenie obrazów w plenerze, chwytających ulotne chwile, grę światła i zmienność natury. Istotna była technika – dywizjonizm – polegająca na kładzeniu obok siebie niewielkich plam barwnych, które w oddali łączyły się w oku widza, tworząc właściwe barwy. Zainteresowanie efektami luministycznymi można dostrzec ponadto w "Rybaku" Leona Wyczółkowskiego z 1891 roku, który dwa lata przed powstaniem zwiedzał wystawę impresjonistów w Paryżu.

• Postimpresjonizm dążył do uwolnienia roli malarstwa od naśladowania natury i kładł nacisk na autonomiczność dzieła malarskiego. Jedną z jego redakcji była Szkoła Pont Aven skupiona wokół Paula Gaguina, do której zalicza się także Władysław Ślewiński. Jego "Martwa natura z misą owoców i małą doniczką" prezentuje typowe cechy tej szkoły, czyli syntetyczne potraktowanie ukazanych przedmiotów oraz stosowanie wyrazistego konturu.

• W symbolizmie malarstwo odnosiło się do świata pozarzeczywistego, który można poznawać jedynie poprzez intuicję, emocje i podświadomość. Skupiało się także na subiektywności twórcy i jego stanach emocjonalnych. Do najważniejszych przedstawicieli tego nurtu w malarstwie polskim zalicza się Jacka Malczewskiego, posługującego się rozbudowanym systemem alegorii i symboli – często zaczerpniętych z mitologii, literatury i historii Polski – aby wyrażać treści duchowe, filozoficzne i narodowe, wykraczające poza dosłowne przedstawienie rzeczywistości. Jego "Nike" – ukazująca mitologiczną figurę greckiej bogini z wieńcem na głowie – stała się symbolem zwycięstwa wojska odrodzonej Rzeczpospolitej z Armią Czerwoną w Bitwie Warszawskiej. Drabina, na której przysiadła, odnosi się natomiast do kariery i pokonywania kolejnych stopni ku doskonałości i samopoznania, które można odczytać w kontekście sytuacji Polski jako wywalczonej i obronionej niepodległości.

• Bardziej radykalny nurt – fowizm – eksplorował przez krótki okres Józef Pankiewicz, pod wpływem Roberta Delauney'a, gdy przebywał w Hiszpanii podczas II wojny światowej. Fowiści traktowali kolor jako zasadniczy budulec obrazu. Plamy i płaszczyzny barwne stanowiły jednak u nich jedynie luźną aluzję do natury, jednocześnie to one odgrywały główną rolę w konstruowaniu obrazu i określaniu motywu. Prezentowana kompozycja – "Domy w Madrycie" – to prawdziwa eksplozja barw. Rozżarzone od południowego słońca madryckie budynki przybierają niezwykłych odcieni: są utrzymane w ostrych żółcieniach, zieleniach i cynobrach skontrastowanych z niebiesko-fioletowymi odcieniami nieba. Kładzione płasko plamy barwne uwypuklają rytmiczność geometrycznych form tworzących elewacje budynków.

• "Martwa natura z asem trefl" Henryka Haydena to z kolei przykład czystego kubizmu, w kierunku którego skierowała się twórczość tego przedstawiciela École de Paris po wybuchu I wojny światowej. Martwe natury stały się głównym tematem kubistów, gdyż otwierały największe możliwości dla eksperymentów formalnych, dla poszukiwań nowej logiki układu kompozycyjnego. Hayden umiejętnie stosował nakładające się plany, podkreślał fakturę przedmiotów, a także mistrzowsko operował kolorem. Jego kompozycje były wysmakowane barwnie, nacechowane wrażliwością poetycką, przez co nazywano go "Renoirem kubizmu".

• Ekspresjonizm podejmował próbę odzwierciedlania wewnętrznych przeżyć, indywidualnego temperamentu człowieka przeciwstawionego naturze. Cechy wewnętrzne modela wychodzą na pierwszy plan, podczas gdy przestrzeń malarska pozostaje "nienaturalna" i deformowana. Portrety Olgi Boznańskiej z postaciami ustawionymi w niedookreślonym, niemal abstrakcyjnym tle, w które się wtapiają, pomimo "impresjonistycznych" środków, dosięgają esencji ekspresjonizmu. Odrealniona ich przestrzeń, płynna i rozwibrowana plama barwna, przenosi fizyczne zjawiska w sferę widmowych cieni i w ten sposób artystka uzewnętrznia swobodnie ich psychikę, dotyka niemalże ludzkiej duszy.