Światło, barwa, przestrzeń. Prace Henryka Stażewskiego z kolekcji Dominiki i Liwiusza Krawczyków

Kolekcja polskiej sztuki współczesnej, skupiona wokół najważniejszych powojennych twórców, nie może być kompletna bez reliefów Henryka Stażewskiego. Artysta, nazywany niekwestionowanym ojcem polskiej awangardy, który przez całe życie pozostawał wierny ideom konstruktywizmu i sztuki abstrakcyjnej, zostawił po sobie nie tylko liczną spuściznę w postaci dzieł sztuki, ale również rozważania teoretyczne bardzo precyzyjnie rozprawiające się z teorią koloru, które zyskały sobie nawet miano ekonomii myślenia.

Urodzony w 1894 swoją działalność artystyczną rozpoczynał w latach 20. XX wieku w świecie sztuki zdominowanym przez akademizm i normy malarstwa ustrukturyzowane przez kapistów. Od początku z determinacją i odwagą wystawiał z artystami awangardowymi, podając za przykład chociażby Trzecią Wystawę Grupy Formistów w warszawskiej "Zachęcie", zorganizowaną w 1921, dając tym samym jasny przekaz co do kierunku swoich poszukiwań i rozwoju. Twórczość Stażewskiego, choć konsekwentnie kontynuowana, nigdy nie pozostała zamknięta w schematach. Ewoluowała, reagując na zmieniające się konteksty kulturowe i artystyczne.

Lata 70., z którego pochodzą prezentowane w katalogu reliefy, to czas, w którym artysta świadomie odwoływał się do tradycji awangardy, a jednocześnie podejmował własne, indywidualne eksperymenty, wpisujące się w nurt minimalizmu i sztuki konceptualnej. Ten etap twórczości nazywa się okresem powrotu do barwy. Jak pisała Bożena Kowalska:

"Na przełomie 1966 i 1967 r. pojawiają się pierwsze zapowiedzi nowej fazy w twórczości Stażewskiego. Pierwszymi jej zwiastunami były reliefy działające już nie różnorodną, zmienną w kolorze i odbiciach świateł i cieni, polerowaną powierzchnią metalu, ale na powrót kolorowe"

(Bożena Kowalska, Henryk Stażewski, Arkady, Warszawa 1985, s. 33).

Rok później powstaje seria reliefów składających się z szesnastu małych kwadratów w układzie 4 × 4, mocowanych do płyty, które pogłębiły artystyczne poszukiwania Stażewskiego dotyczące tajników koloru, na podstawie tablic naukowych. Badały wybrane odcinki widma koloru według długości fal świetlnych, gradację barw, stopień nasycenia i temperaturę barwy, zestawienie różnych barw ułożonych w jednolitych pasach. Jak czytamy w tekście Joanny Mytkowskiej "Stażewski – z dzisiejszej perspektywy":

"Każda kolejna seria prac rozwiązuje jakiś problem: koloru, skali, kompozycji. Po kompozycjach o zrównoważonej skali barw pojawiają się bardziej kontrastowe zestawy kolorów kształtów: drobne kwadraty na rozległych kolorowych tłach, zaburzenia w regularnych układach kwadratów w reliefach, kompozycje diagonalne i inne formy budowania napięcia w obrazie. Poszczególne problemy rozpatrywane są w seriach, nierzadko powstających równolegle, w tym samym czasie"

(Joanna Mytkowska, Henryk Stażewski. Ekonomia myślenia i postrzegania, [red.] Małgorzata Jurkiewicz, Joanna Mytkowska, Wiesław Borowski, Fundacja Galerii Foksal, Galeria Foksal, Warszawa 2005).

Dwa zjawiskowe reliefy z 1974, które pochodzą właśnie z rozwijanych w owym czasie mniejszych i większych serii barwnych poszukiwań Stażewskiego: "Relief nr 35" oraz "Relief nr 38" znalazły się w kolekcji Liwiusza i Dominiki Krawczyków. Utrzymane w analogicznej koncepcji kwadratów rozmieszczonych na płycie pilśniowej, w przypadku obu prac w układzie 3 × 3, zawierają w sobie podwójną grę kolorów – kwadratów doczepionych, których barwy oddziałują ze sobą oraz tła każdego z nich. Razem wchodzą ze sobą w matrycowe układy, zadowalające nie tylko intelekt, lecz także przynoszące również niezwykłą satysfakcję estetyczną.