Po „Wystawie Sztuki Nowoczesnej”, zorganizowanej przez Klub Artystów w Krakowie w 1948, twórczość artystów awangardowych zaczęto określać mianem „sztuki nowoczesnej”.  Mimo dominacji socrealizmu w Polsce w latach 1949-1955 określenie to przetrwało i z czasem zaczęło odnosić się również do twórczości artystów okresu „odwilży”. Nazwa wyrażała podstawową aspirację ówczesnych twórców: tworzyć w zgodzie z własnym czasem. Był to cel skromniejszy niż ambicje przedwojennej awangardy, która pragnęła wyprzedzać swoją epokę. Ta zmiana ambicji była jednym z następstw ideologicznych ograniczeń poprzedniego okresu.   Po 1955 polscy artyści stopniowo odzyskiwali swobodę wyobraźni. Artyści ponownie zwrócili się ku osobistym doświadczeniom, eksperymentowi i poszukiwaniu własnego języka. Obraz przestał być oknem otwartym na świat, a stał się autonomicznym polem eksperymentu — powierzchnią, na której spotykały się gest, przypadek, struktura i kolor. Sztuka nie musiała już opowiadać o rzeczywistości w sposób bezpośredni. Mogła badać własne granice, odsłaniać materialność i podważać przyzwyczajenia patrzenia. Na scenie artystycznej dominowała abstrakcja. Ważną rolę odegrał Tadeusz Kantor. Po kolejnych podróżach do Paryża dzielił się wiedzą o najnowszej sztuce francuskiej, między innymi podczas publicznych wykładów.
Po 1955 na polskiej scenie artystycznej wykształciły się dwa główne ośrodki. Ośrodek krakowski koncentrował się wokół Tadeusza Kantora i tzw. drugiej Grupy Krakowskiej, do której należeli między innymi Jerzy Nowosielski, Tadeusz Brzozowski, Jan Tarasin, Erna Rosenstein czy Marian Warzecha. Sam Kantor po krótkim epizodzie malarstwa informelu zaczął tworzyć obrazy w duchu malarstwa materii. Drugi ważny ośrodek tworzyło środowisko warszawskiej Galerii Krzywe Koło, animowane przez Mariana Bogusza. W galerii wystawiał między innymi Henryk Stażewski, przedstawiciel przedwojennej awangardy, który po wojnie rozwijał abstrakcję geometryczną. Wokół niego skupili się młodsi twórcy, w tym Rajmund Ziemski, Aleksander Kobzdej, Bronisław Kierzkowski i Barbara Pniewska, poszukujący nowych sposobów strukturalnego kształtowania powierzchni obrazu. W Galerii Krzywe Koło debiutował również Edward Krasiński. Nowy etap poszukiwań, wykraczających poza tradycyjne malarstwo ku procedurom logicznym, zapoczątkowało Sympozjum Artystów Plastyków i Naukowców w Puławach w 1966. Nagrodzono tam prace Ryszarda Winiarskiego.
Szczególną odmianą abstrakcji geometrycznej był rozwijający się od lat 50. op-art, wykorzystujący złudzenia optyczne i wrażenie ruchu. W Polsce nurt ten reprezentował między innymi działający we Wrocławiu Jan Chwałczyk. W Paryżu rozwijali go przede wszystkim artyści pochodzący z Ameryki Południowej, a w Stanach Zjednoczonych także twórcy polscy i polskiego pochodzenia: Wojciech Fangor, Richard Anuszkiewicz i Julian Stańczak.
Obraz polskiej nowoczesności dopełnia dorobek twórców działających poza jej głównymi ośrodkami. Obrazy Judyty Sobel, uczennicy Władysława Strzemińskiego w Łodzi, przywołują język polskiej sztuki nowoczesnej lat 40., zanim rozwój tej sceny zahamował socrealizm. Po studiach w Warszawie Władysław Hasior osiadł w 1958 w Zakopanem, gdzie tworzył swoje asamblaże. Jan Lebenstein natomiast po otrzymaniu w 1959 Grand Prix de Paris za „figury osiowe” na I Biennale Młodych w Paryżu postanowił zamieszkać w stolicy Francji. Tam zbliżył się do środowiska surrealistów.  Dzisiaj twórczość tych „nowoczesnych” artystów należy do kanonu polskiej sztuki powojennej.

Dorota Monkiewicz