Kondycja artystek w XIX wieku - kariera Emilii Dukszyńskiej-Dukszty
"Im natura dała tkliwsze serca, ruchliwszą wyobraźnię, subtelniejsze zmysły, i one to, nie zaś arystokracja, utrzymują w życiu codziennym wykwintność, w obyczajach łagodność, a nawet umieją budzić w nas najwznioślejsze uczucia. Tą lampą, której blaski ozłacają drogę cywilizacji, jest kobieta. Ona też bywa niewidzialną sprężyną czynów wymagających niezwykłego natężenia sił..."
Fragment pochodzi z Tomu II, rozdziału VII "Pod jednym dachem" powieści "Lalka" autorstwa Bolesława Prusa. Stanisław Wokulski w rozmowie z Izabelą Łęcką wypowiada się o roli przedstawicielek płci żeńskiej w społeczeństwie.
Kobiety ze sfer wyższych od wieków zachęcane były do rozwijania swojego talentu artystycznego – bogate rodziny miały środki, aby sponsorować swoim córkom zajęcia z rysunku czy malarstwa akwarelowego. Jednak, promowane było zajęcie się sztuką wyłącznie w wymiarze amatorskim – poszukiwanie zarobku w malowaniu przeszkodziłoby kobietom w spełnianiu ich (narzuconych przez społeczeństwo) ról jako żon czy matek. Linda Nochlin w swoim fundamentalnym dla feministycznego zrozumienia historii sztuki podjęła próbę odpowiedzenia na pytanie "dlaczego nie było wielkich artystek?". Socjolożka podaje wiele powodów, jednak większość z nich sprowadza się do problemu instytucjonalnego zbudowanego na pozycji oraz doświadczeniach kobiet w społeczeństwie – mniej możliwości edukacji w zakresie sztuki oraz okazji do rozwoju kariery.
Pomimo tego, na przestrzeni lat pojawiały się kobiety, którym udawało się utrzymać samodzielność finansową dzięki malarstwu, jednak dopiero w drugiej połowie XIX wieku można zauważyć znaczącą obecność kobiet w życiu artystycznym. Pozycja oraz możliwości artystek uległa kluczowej poprawie, niemniej ich droga do profesjonalnego wykształcenia i samodzielnej kariery nadal była odmienna od drogi mężczyzn. Dopiero stopniowo rozwijające się możliwości kształcenia, prywatne pracownie, zagraniczne podróże oraz udział w wystawach pozwalały kobietom przekształcać zainteresowania artystyczne w działalność zawodową. Warszawa odgrywała w tym procesie istotną rolę. Szczególne znaczenie miały prywatne lekcje u uznanych artystów, działalność wystawiennicza oraz rozwijający się rynek sztuki. Ważnym momentem była Wystawa Pracy Kobiet, otwarta 26 października 1877 roku w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Choć obejmowała przede wszystkim różne formy pracy kobiecej, jej znaczenie wykraczało poza prezentację rękodzieła: wpisywała aktywność zawodową kobiet w szerszą debatę nad ich prawem do pracy i samodzielnością ekonomiczną.
W tym właśnie środowisku rozwijała się kariera Emilii Dukszyńskiej-Dukszty, jednej z warszawskich malarek drugiej połowy XIX wieku. Urodzona w Petersburgu w rodzinie ziemiańskiej, rozpoczęła naukę malarstwa w Warszawie u Jana Ksawerego Kaniewskiego i Aleksandra Lessera. Następnie kontynuowała kształcenie za granicą: w Dreźnie u Juliusa Hübnera, później w Monachium, a w ostatnich latach życia odwiedziła również Paryż, Amsterdam i Antwerpię. Dukszyńska-Dukszta była związana z warszawskim Towarzystwem Zachęty Sztuk Pięknych od 1866 roku. Wystawiała tam swoje prace, a w 1877 roku otrzymała złoty medal na Wystawie Prac Kobiet. W kolejnych latach uczestniczyła także w wystawach warszawskich, m.in. w Salonie Aleksandra Krywulta, gdzie prezentowała prace w latach 1881–1896 oraz w Salonie Artystycznym w latach 1891–1893. Jej działalność wystawiennicza nie ograniczała się jednak do Warszawy. Prace artystki pokazywano również m.in. w Krakowie, Dreźnie, Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Wiedniu, Pradze, Monachium i Paryżu.
Najważniejszym obszarem jej twórczości był portret. Źródła z epoki podkreślają, że właśnie jako portrecistka cieszyła się powodzeniem, wykonując zamówienia dla przedstawicieli arystokracji i mieszczaństwa. Malowała zarówno w technice olejnej, jak i pastelowej, podejmowała także tematykę rodzajową oraz przedstawienia dzieci. Jej dorobek obejmował portrety przedstawicieli znanych warszawskich rodzin, m.in. Potockich i Przeździeckich, a także portret jej nauczyciela Aleksandra Lessera.
Kariera Dukszyńskiej-Dukszty świetnie odzwierciedla zmiany w pozycji kobiet w świecie sztuki. W połowie XIX wieku konflikt ze zwolennikami malarstwa akademickiego wygrali propagatorzy tematów mniej pretensjonalnych, takich jak krajobrazy, martwe natury czy portrety – motywy miłowane przez wzrastającą w znaczeniu społeczeństwa klasę średnią. Mniejsze formaty, które były tańsze w produkcji oraz tematy niewymagające znajomości historii czy mitologii do zrozumienia przez odbiorcę, zyskały na popularności przyozdabiając wnętrza domów bogatych mieszczan. Chcąc uzyskać stabilność w karierze wielu artystów stawiało na specjalizację w konkretnej tematyce. Malując dzieła skupione wokół problematyki domowej, kobiety miały większe szanse rozgłosu i zarobków – wypełniały lukę w rynku, którą wielu mężczyzn pozostawiło, skupiając się na malarstwie akademickim nieprzyjmującym do swojego środowiska drugiej płci.
Artystki takie jak Emilia Dukszyńska-Dukszta kreowały drogę do emancypacji i samodzielności kobiet w społeczeństwie. Dopiero w 1894 roku uczelnie wyższe w Paryżu dopuszczały kobiety do grona studentów, a wiele szkół europejskich nadal zostawało zamkniętych dla artystek. Pomimo, że Dukszyńska-Dukszta nie osiągnęła takiej popularności jak Olga Boznańska czy Anna Bilińska-Bohdanowicz, to jej dzieła pod względem artystycznym są równie wyjątkowe. Artystka stanowi ważne świadectwo przemian w kondycji kobiet w środowisku artystycznym XIX wieku. Jej twórczość i obecność prac na wystawach czy w kolekcjach pokazuje, że kobiety stopniowo zajmowały coraz bardziej widoczne miejsce w profesjonalnym obiegu artystycznym.