Ceramika Sopocka – pod kierunkiem Hanny Żuławskiej
Gdańska Akademia Sztuk Pięknych została założona w 1945, ze względu na zniszczenia wojenne zajęcia odbywały się w pobliskim Sopocie. Uczelnia pierwotnie powstała pod nazwą Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych w Gdańsku (PWSSP), wykłady w Sopocie prowadzono do 1958. Współzałożycielką uczelni była Hanna Żuławska (1908-1988), artystka, ceramiczka i wieloletnia wykładowczyni tej uczelni. Swoją drogę artystyczną zaczynała od rysunku i malarstwa, kolejno na Wydziale Rzeźby kierowała Pracownią Ceramiki Artystycznej. W latach 1956-57 zarządzała grupą ceramików w Kadynach – tworząc Spółdzielnie "Kadyny", na miejscu istniejącej, XIX-wiecznej niemieckiej Królewskiej Fabryki Przemysłowej Kadyny.
Hanna Żuławska z młodym zespołem absolwentów i studentów malarstwa, oczarowana możliwościami twórczymi w glinie w Kadynach, podjęła się tworzenia ceramiki unikatowej o niekonwencjonalnych kształtach, a także ceramiki architektonicznej w ramach odbudowy i renowacji miasta Gdańsk. Wśród tych pionierów byli między innymi: Henryk Lula (ur. 1930), Andrzej Trzaska (1935-2019), Hanna Główczewska (1908-1980), Lidia Oleśniewicz (1931-2000) i Anna Gondzik (1933-1997). Ceramika tworzona przez tzw. Szkołę Sopocką była wyjątkowa, wyróżniała się abstrakcyjnym kształtem, czasami polemizowała z prawami grawitacji, a dzięki wykształceniu malarskiemu artystów była pokryta bajecznymi, kolorowymi szkliwami. Tak właśnie wspominał okres twórczych ceramicznych eksperymentów Andrzej Trzaska:
"Myśmy robili różne dziwolągi, trochę nieporadne. A skąd się to wzięło – po prostu z tęsknoty posiadania czegoś w domu, zrobienia dla siebie a to jakiejś popielniczki, a to wazonika, a to lampki. Potem Żuławska zachęciła nas do malowania, no oczywiście szkliwem".
(Barbara Banaś, Polski New Look. Ceramika użytkowa lat 50. i 60., Wrocław 2011, s. 220-223).
Natomiast Henryk Lula wskazywał, że było to jego pierwsze spotkanie z ceramiką:
"Okoliczności spotkania z ceramiką były dość prozaiczne. Po studiach szukałem pracy. Właśnie wtenczas prof. Hanna Żuławska organizowała zespół absolwentów do pracy w Kadynach. Zdecydowałem się dołączyć do tej grupy. Moje uczestnictwo w niej to dwa lata dodatkowych studiów, tym razem ceramiki, która kusiła mnie możliwością tworzenia form abstrakcyjnych, szkliw i niespotykanych materii".
(Wydział Rzeźby i Intermediów Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, Henryk Lula. Sztuka Ceramiki, Barbara Banaś, (Al)chemia ceramiki. O twórczości Henryka Luli, Gdańsk 2019, s. 11).
Obecnie na rynku aukcyjnym obiekty wykonywane przez uczniów Szkoły Sopockiej ceramiki są szczególnie poszukiwane. Docenione przez większe grono już w 1956 podczas pierwszej wystawy w salonie Desy na Rynku Staromiejskim w Warszawie, gdzie zachwyciły odbiorców. Kolejna wystawa miała miejsce w warszawskiej Kordegardzie w 1957. Podkreślano wtedy unikatowość ceramiki i niepohamowaną chęć zdjęcia jej z półki i posiadania we własnej kolekcji. Niestety, ze względu na duże rozmiary i pracochłonność wykonania ceramika ta była na ówczesne czasy trudno osiągalna dla przeciętnego odbiorcy. Pomimo ogromnego sukcesu artystycznego obiektów, ze względu na duże koszty działalność grupy musiała zostać zaprzestana. Artyści działali głównie indywidualnie lub pod innymi spółdzielniami, tworząc ceramikę użytkowo-unikatową.
W grupie uczennic-ceramiczek Hanny Żuławskiej znajdowały się wcześniej wspomniane: Hanna Główczewska, Lidia Oleśniewicz i Anna Gondzik. Ich prace na rynku aukcyjnym pojawiają się niezwykle rzadko, a znajdują się głównie w kolekcjach rodzinnych, prywatnych kolekcjonerów oraz w muzeach (m.in. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, Gdańsku i Szczecinie, Muzeum w Zielonej Górze, Włocławku czy Toruniu).
Hanna Główczewska uzyskała dyplom w 1952. Jest autorką głównie ceramiki monumentalnej – unikatowej, architektonicznej, rzeźby ogrodowej oraz mozaiki. Pod kierownictwem Hanny Żuławskiej pracowała przy rekonstrukcji dekoracji kamienic przy ulicy Długi Targ w Gdańsku. Kolejno zainteresowała się fajansem, formy naczyniowe tworzyła we włocławskich zakładach fajansu.
Lidia Oleśniewicz dyplom na PWSSP w Gdańsku uzyskała w 1958. Po studiach rozwijała działalność artystyczną, malując, tworząc ceramikę unikatową, mozaikę, a także współpracując w ostatnich latach życia z przemysłem okrętowym w dziedzinie estetyzacji wnętrz. Wykonała między innymi wielkoformatową mozaikę w stołówce Stoczni Gdańskiej oraz szklane mozaiki zdobiące dom własny.
W 1976 wykonała na III Międzynarodową Wystawę Ceramiki – Sopot 76 wielkoformatowe rzeźby naczyniowe: "Tryptyk I" i "Tryptyk II". Była rozpoznawalna z tworzenia monumentalnych formy ceramiki unikatowej oraz wertykalnych dekoracji ściennych. Widziała rolę ceramika jako partnera architekta i urbanisty. W jej opinii plastycy powinni zostać włączeni w rytm przeobrażeń cywilizacji, ponieważ dom, mieszkanie, zakłady pracy i ulica to codzienność i to właśnie tam artystka widziała miejsce do działania w kierunku integracji piękna wizualnego i użyteczności rzeczy. (Krystyna Przybyłko-Fabiańska, Litery, Ceramika unikatowa artystki, Lidia Oleśniewicz, Gdańsk 1973).
Anna Gondzik, absolwentka Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku, dyplom uzyskała w 1957. Studiowała malarstwo u prof. Krystyny Łady-Studnickiej, a także uprawiała równolegle ceramikę w pracowni prof. Hanny Żuławskiej. Pod kierownictwem Żuławskiej Anna, zwana przez przyjaciół "Gondziczkiem", tworzyła ceramikę unikatową, nad podziw oryginalną. We wspomnieniach artystów ze Szkoły Sopockiej jawi się jako osoba nadwrażliwa, nieco wycofana, posiadająca swój własny świat. Uprawiała rzeźbę kameralną, tworzyła charakterystyczne człowieko-zwierzęta, człowieko-przedmioty, tzw. Dziwostwory.
Gdańsk należał do nowatorskich ośrodków ceramicznych od lat 50. do lat 70. XX wieku, na co wskazują liczne wystawy artystów z wybrzeża organizowane w Sopocie, Gdańsku, Warszawie, a także za granicą.