Jacek Malczewski: symbol i historia w „Portrecie Wojciecha Kossaka z Belloną”

Symbolizm w malarstwie polskim pozostawał niejednorodną formułą. Mimo przemian własnej osobowości artystycznej, Jacek Malczewski pozostawał mu wierny przez całą twórczość. Artysta studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, z przerwami, w latach 1872-79. To okres fundamentalny dla kształtowania się jego twórczości. Wówczas zetknął się z Janem Matejką, którego pozostał niepokornym uczniem. Silnie zabarwione historiozofią malarstwo mistrza stanowiło wzór dla Malczewskiego, który w centrum swojej sztuki umieścił zagadnienie wolności, losu i powołania artysty. Posługiwał się przy tym hermetycznym językiem wypowiedzi artystycznej, w którym z inwencją łączył własne wizje z wątkami mitologicznymi, biblijnymi czy ludowymi.

Obraz: Jacek Malczewski, Portret Wojciecha Kossaka z Belloną, 1903 r.

Malczewski, być może jak żaden inny malarz polskiego modernizmu, stworzył niepowtarzalną galerię wybitnych postaci życia intelektualnego i artystycznego. Badacze twórczości malarza uznają zgodnie, że największe dokonania artysty na tym polu portretu przypadają na pierwszą dekadę XX stulecia. „Sportretował Malczewski cały niemal krakowski parnas intelektualny – pisze Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska – literatów, dziennikarzy, aktorów, kolekcjonerów, artystów, a także wiele osobistości urzędowych, lekarzy, przyjaciół. Oczywiście, malował też portrety na zamówienie, lecz zdecydowanie największą wartość artystyczną oraz psychologiczną mają wizerunki osób, z którymi był zaprzyjaźniony” (Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska, Jacek Malczewski. Życie i twórczość, Kraków 2008, s. 55).

W „Portrecie Wojciecha Kossaka z Belloną” artysta posłużył się alegoryczną figurą rzymskiej bogini wojny, chcąc dać wyraz profesji Kossaka – malarza batalistycznego, ale także wskazać na los artysty, który zmaga się z przeciwnościami historii. W 1902 roku Kossak zrezygnował z pracy dla cesarza Wilhelma II w Berlinie po jego antypolskim wystąpieniu. Bellona symbolizuje rodzenie się uczuć patriotycznych i przymus walki przeciw ciemiężycielowi. W wizji Malczewskiego malarz to rycerz w służbie ojczyzny i sztuki.

W „Portrecie Wojciecha Kossaka z Belloną” malarz zawarł ukryte symboliczne przesłanie. Oto najważniejsze przedstawione przezeń symbole i atrybuty:

BELLONA

Rzymska bogini wojny, a więc dobry towarzysz dla malarza batalisty. Jej obecność może być aluzją do słów cesarza Wilhelma II wypowiedzianych w Malborku: „Wzywam was wszystkich, rycerze zakou niemieckiego, do świętej wojny z polską bezczelnością i sarmacką butą”. Na głowie bogini nosi kask à la Minerve, używany przez ciężką kawalerię w XIX wieku, zwłaszcza francuskie pułki kirasjerów.

 

ZBROJA

Wojciech Kossak ubrany jest w zbroję husarską. Jacek Malczewski pielęgnował wzniosłą wizję polskiej historii, co zapożyczył od swojego mistrza Jana Matejki. Tego rodzaju przebranie wydaje się naturalnym wyborem artysty. Chciał bowiem opowiedzieć o Kossaku, ale też szerzej, o polskich artystach współczesnych, którzy swoimi dziełami muszą walczyć o kształt nowej Rzeczpospolitej.

 

SZABLA

Jej kształt nawiązuje do szabel kawalerii z początku XIX wieku. Jej forma w szczegółach nie odpowiada jednak istniejącym przykładom. Jest to raczej wariacja na temat dawnego uzbrojenia. Malczewski nie podzielał antykwarycznej pasji polskich malarzy z Monachium – zbieraczy dawnej broni.

 

SZTANDAR

Przedstawiony w rękach rycerza - Kossaka może wskazywać nie na plany wojenne, a raczej na odbytą już wojnę. Zdobycie sztandaru jest przypieczętowaniem zwycięstwa. Być może również moralnego – jak w przypadku Wojciecha Kossaka opuszczającego Niemcy.

 

CZAPKA UŁAŃSKA

Oddziały ułańskie kojarzą się z polską walką o niepodległość. Czapka ułańska jest więc najodpowiedniejszym atrybutem dla Wojciecha Kossaka. Jego twórczość bardzo często odnosi się do tradycji ułańskiej. Można powiedzieć, że był bardzo ważnym współtwórcą tej legendy pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku.

 

PŁOT

Ten niemalowniczy rekwizyt odgrywa ważną rolę. Symbolicznie oddziela świat zamkniętego ogrodu Kossakówki od odjeżdżającego pociągu. Malczewski posługiwał się różnorodnymi elementami krajobrazu, tworząc z nich kurtyny separujące portretowanego od reszty świata. W ten sposób, wystawiony na ogląd widza, ujawnia przed nim swoje stany ducha i emocje.

 

CHOCHOŁ

Symbolizuje marazm i uśpione życie. W dziele Malczewskiego może być rozumiany dwojako: odnosi się do martwoty narodu i jego kultury, lecz również oznacza okres stagnacji w życiu Wojciecha Kossaka po opuszczeniu Berlina. Chochoł, skrywający krzak róży w letargu, niesie jednak obietnicę odrodzenia życia. Motyw został spopularyzowany przez dramat „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego.

 

PŁASZCZ

W dawnym malarstwie często przedstawiany był jako powiewający i „mięsisty”. W malarstwie Malczewskiego takie rozwiązanie to wyjątek. Dodatkowo płaszcz nasuwa skojarzenia ze skrzydłami wielkiego, czarnego ptaka.

 

POCIĄG

Kossakówka była położona przy linii kolejowej Kraków Główny Osobowy – Kraków Bonarka, która istniała w latach 1888-1912. Obecnie jej dawnym traktem biegnie Aleja Zygmunta Krasińskiego. Pociąg – symbol rozwoju XIX-wiecznej Europy – posłużył Malczewskiemu do opowiedzenia o utraconej szansie Kossaka związanej z zatrudnieniem w Berlinie. Malczewski symbolicznie zderzył świat nowoczesności maszyny i historii pielęgnowanej przez malarza.


Poznaj historię innych wybitnych dzieł w katalogu aukcji:

https://desa.pl/pl/auctions/509/sztuka-dawna-xix-wiek-modernizm-miedzywojnie-13-grudnia-2018-godz-19 


Zapraszamy na wystawę przedaukcyjną: 
3 – 13 grudnia 2018 r.
poniedziałek - piątek w godzinach od 11 do 19
sobota w godzinach od 11 do 16

Współpraca redakcyjna

 

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies w celu zapewnienia maksymalnej wygody w korzystaniu z serwisu. Mogą też korzystać z nich współpracujące z nami firmy badawcze oraz reklamowe. Jeśli nie wyrażasz zgody, ustawienia dotyczące plików cookies możesz zmienić w swojej przeglądarce. Tak, rozumiem