Izabela Kowalczyk, Artystki polskie: od awangardy do siostrzeństwa

Erna Rosenstein (1913 Lwów - 2004 Warszawa), Śmierć czarownicy

Sztuka kobiet w Polsce jest nowatorska, odważna, pojawiają się w niej odniesienia do cielesności i seksualności. Z jednej strony jest delikatna i zmysłowa, z drugiej – materialna, bezpośrednia, uderzająca w społeczne tabu oraz przełamująca stereotypy. Z pewnością należy ona do najciekawszych zjawisk w polskiej sztuce najnowszej.

IZABELA KOWALCZYK

ARTYSTKI POLSKIE: OD AWANGARDY DO SIOSTRZEŃSTWA

Twórczość kobiet przez długi czas pozostawała niedoceniona na rynku sztuki, zarówno polskim, jak i zagranicznym. Ich prace nie były wystawiane na aukcjach tak często jak prace mężczyzn, były też niedoszacowanie, jeśli chodzi o ceny. Jest to związane z tradycyjnym myśleniem zakorzenionym w historii sztuki, według którego prawdziwym mistrzem i artystą był zawsze mężczyzna. Linda Nochlin, pisząc w 1971 roku swój słynny esej „Dlaczego nie było wielkich kobiet artystek”, wskazała na liczne ograniczenia, które nie pozwalały kobietom w pełni rozwijać swojej twórczości. Między innymi do końca XIX wieku nie miały wstępu na akademie, dostępu do studiów z nagiego modela, możliwości odbywania podróży artystycznych. Stereotypy osadzały kobiety w sferze domu i natury, pozwalając im zaistnieć w sztuce jedynie w formie biernej, a więc pod postacią aktów, nie pozwalały im natomiast być aktywnymi twórczyniami. Jeszcze na początku XX wieku uważano, że twórczość i kobiecość wykluczają się ze sobą. Druga fala feminizmu i rodząca się wraz z nią sztuka feministyczna przyniosły przełom w myśleniu o sztuce kobiet. Liczne wystawy i publikacje poświęcone sztuce feministycznej spowodowały, że zaczęła ona cieszyć się coraz większym zainteresowaniem. Dlatego również rynek sztuki zwraca się w stronę twórczości kobiet, która, mimo upływu czasu, nie traci na swojej aktualności, a wręcz przeciwnie – wciąż posiada swoją siłę i prowokuje do nowych odczytań. Charakteryzuje ją odwaga w przełamywaniu artystycznych konwencji, odkrywanie kobiecej cielesności i seksualności, namysł nad kulturową tożsamością kobiet, a także refleksja na temat pozycji kobiet w społeczeństwie. Niezwykle ważne jest nowatorstwo stosowanych przez artystki technik, które sprawia, że prace te mają w wciąż niezwykłą siłę oddziaływania.
Aukcja „Siostrzeństwo. Feminizm i sztuka kobiet” obejmuje zarówno twórczość artystek związanych z powojenną awangardą, znanych polskich rzeźbiarek i malarek, artystek będących prekursorkami sztuki feministycznej w Polsce, a także artystek feministycznych młodszego pokolenia. Tym samym aukcja prezentuje bardzo zróżnicowany obraz sztuki kobiet w Polsce, pozwalając też śledzić zachodzące w niej przemiany.
Najstarsze z prezentowanych tu artystek jak Erna Rosenstein i Jadwiga Maziarska interesowały się przede wszystkim materialnym aspektem malarstwa, ujawniając cielesność malarskiego gestu. Alina Szapocznikow, Alina Ślesińska, Barbara Falender i Magdalena Abakanowicz to prekursorki nowego myślenia rzeźbiarskiego. W sposób bezkompromisowy wprowadziły one do rzeźby kobiecą cielesność, jak i techniki kojarzone z kobiecym rękodziełem (odwołania do tkactwa u Abakanowicz). Na szczególną uwagę zasługuje Alina Szapocznikow, której prace składają się najczęściej z odcisków ciała, wskazując na zmysłowość, siłę witalną, ale też degradującą ciało chorobę (późne prace odnoszące się do choroby nowotworowej artystki). Szapocznikow traktowała ciało jako źródło wszelkiej radości, wszelkiego bólu oraz wszelkiej prawdy. Kobiece ciało było też tematem niezwykłych aktów Teresy Pągowskiej. Z kolei Teresa Murak łączyła namysł nad cielesnością ze zgłębianiem praw natury. W swoich zasiewach ciepłem swego ciała ogrzewała kiełkujące rośliny, które zamieniały się w szaty artystki.
Część artystek, jak: Maria Michałowska, Teresa Tyszkiewicz i Ewa Partum, na przełomie lat 60 i 70. zwróciło się w stronę konceptualizmu. Sztuka lat 70. to czas wielości postaw artystycznych: rozwijającego się konceptualizmu, krytyki języka sztuki, jak również pojawiającego się zainteresowania płcią, seksualnością i tożsamością. Te protofeministyczne wątki, obecne w sztuce takich artystek jak Natalia Lach-Lachowicz, Maria Pinińska-Bereś, Ewa Partum, Teresa Murak, Teresa Tyszkiewicz, Izabella Gustowska, Zofia Kulik łączą się z konceptualnym podejściem oraz odrzuceniem tradycyjnych mediów na rzecz fotografii, filmu oraz performance’u. Choć w Polsce tego czasu feminizm jako ruch społeczny był jeszcze nieobecny, lata 70. przynoszą zainteresowanie feminizmem w sztuce. Natalia LL, Maria Pinińska-Bereś, Ewa Partum zwróciły uwagę na problemy uprzedmiotowienia kobiety, ukazywania jej jako obiektu konsumpcji (w pracy Natalii LL zatytułowanej Sztuka konsumpcyjna z 1972 roku role uległy odwróceniu, tutaj kobieta konsumowała banany, parówki, które można odczytać jako aluzję do męskiego przyrodzenia). Pojawiła się też kwestia fetyszyzacji kobiecego ciała (dotyczyły tego między innymi akcje Ewy Partum, która konfrontowała własną nagość z przestrzenią publiczną). Artystki zaatakowały spojrzenie „męskiego widza” przekształcające ciało kobiety w obiekt służący wizualnej przyjemności. Ów widz został zdemaskowany – na przykład w pracach Marii Pinińskiej-Bereś, w których na stołach zastawionych fragmentami kobiecego ciała zarysowane zostały męskie ręce lub w pracach z użyciem lustra, gdzie schwytane zostało spojrzenie widza.
W sztuce Natalii LL, Izabelli Gustowskiej, Ewy Kuryluk z lat 70. i 80. pojawił się też problem odwzorowywania, bez zbędnych upiększeń i masek, własnego wizerunku. Artystki ujawniły w ten sposób to, co pozostało w sztuce poza sferą widzialności – wizerunek kobiety nieprzystający do powszechnie panującego ideału urody. Ukazały również dramat wywołany procesami starzenia się.
Całkowitą zmianę w podejściu do sztuki oraz problematyki płci przynoszą lata 90., okres po transformacji ustrojowej, kiedy artyści zaczynają odpowiadać na nowe wyzwania związane z rzeczywistością konsumpcyjną, zwracają uwagę na stereotypy płci, a także nowe zagrożenia dla wolności kobiet (jak wprowadzony w 1993 roku zakaz aborcji). W tym czasie zaczyna w Polsce rozwijać się w pełni feminizm. Definiowanie własnej podmiotowości, kwestie związane z cielesnością i seksualnością, sposoby dyscyplinowania ciała to główne tematy sztuki krytycznej i feministycznej, a szczególnie twórczości takich artystek jak Zofia Kulik, Katarzyna Kozyra, Katarzyna Górna, Zuzanna Janin, Alicja Żebrowska, Dorota Nieznalska, Ewa Świdzińska. Pojawia się też analiza języka jak u Jadwigi Sawickiej. Twórczość ta jest odważna, bezkompromisowa, nierzadko narażając się na fale krytyki. Skrajnością zaś jest skarżenie artystów za ich prace, jak to miało miejsce w przypadku „Pasji” Doroty Nieznalskiej.
Z kolei w sztuce po 2000 roku pojawia się więcej ironii oraz żartu. Artystki stają się „niegrzecznymi dziewczynami” śmiało wywracającymi stereotypy i drwiącymi z tradycyjnego podziału płci. Dotyczy to sztuki artystek najmłodszego pokolenia takich jak Basia Bańda, Iza Chamczyk, Agata Bogacka, Maria Michałowska, Aneta Grzeszykowska, Liliana Piskorska, Iwona Demko i Aleksandra Ska. W ich sztuce akcent położony jest na niezależność, ukazanie własnej siły, ale też zabawę i przyjemność. Artystki zdają sobie sprawę z potrzeby kobiecej solidarności, siostrzeństwa, co szczególnie uwidacznia się w sztuce najnowszej komentującej polską rzeczywistość w odniesieniu do Czarnych Protestów.
Sztuka kobiet w Polsce jest nowatorska, odważna, pojawiają się w niej odniesienia do cielesności i seksualności. Z jednej strony jest delikatna i zmysłowa, z drugiej – materialna, bezpośrednia, uderzająca w społeczne tabu oraz przełamująca stereotypy. Z pewnością należy ona do najciekawszych zjawisk w polskiej sztuce najnowszej.

Katarzyna Górna (ur. 1968, Warszawa, "Madonny", 1996-2001 r.

Maria Pinińska-Bereś (1931 - 1999), Bez tytułu (Jestem kobietą)

 

*
Izabela Kowalczyk - historyczka sztuki, kulturoznawczyni, badaczka i teoretyczka sztuki i kultury współczesnej, wykładowczyni akademicka (Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu). Autorka książek na temat sztuki krytycznej, feminizmu oraz reinterpretacji historii w sztuce najnowszej, jak również ponad 200 artykułów w zbiorach i czasopismach naukowych.

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies w celu zapewnienia maksymalnej wygody w korzystaniu z serwisu. Mogą też korzystać z nich współpracujące z nami firmy badawcze oraz reklamowe. Jeśli nie wyrażasz zgody, ustawienia dotyczące plików cookies możesz zmienić w swojej przeglądarce. Tak, rozumiem