Starzec i muzy

 

Jacek Malczewski (1854 Radom - 1929 Kraków), Starzec i muzy, 1900

 

Motyw starca odzianego w szynel w twórczości Jacka Malczewskiego ma swoje źródła w obrazach cyklu sybirackiego ("Niedziela w kopalni", 1882, Muzeum Narodowe w Warszawie czy "Na etapie", 1890, Muzeum Narodowe w Warszawie). Podobną w fizjonomii postać jak w prezentowanym "Starcu i muzach" odnajdujemy w kompozycjach symbolicznych Malczewskiego z około 1900 (np. w kompozycji "Zmartwychwstanie (Nieśmiertelność)", 1900, Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu). Artysta w szkicowej formie ujął postać mężczyzny siedzącego na ławce nieco z góry (podobnie jak w "Introdukcji", 1890, Muzeum Narodowe w Krakowie). O skraj ławki opierają się trzy złowieszcze postacie kobiet. Odczytanie referencji do konkretnych postaci mitologicznych utrudnia brak atrybutów.

"Każdy obraz jego jest poematem, a raczej fragmentem jednego wielkiego poematu, który w nim rozwija się z latami logicznie i konsekwentnie i tworzy jedną wielką całość organiczną. Poemat ten za treść główną ma: Sztukę i Ojczyznę oraz osobisty stosunek do nich artysty-Polaka i człowieka współczesnego". Adam Łada-Cybulski, Sztuka Polska. Malarstwo, Lwów 1903-1904, Tabl. 4

 

Malczewski, który w centrum swojej twórczości postawił zagadnienia związane z patriotyzmem i losem twórcy, przedstawia tutaj dawnego powstańca, który dożywa jesieni życia. Kobiety, które zjawiają się na obrazie, zdają się szeptać w stronę starca pogrążonego w myślach (analogiczna sytuacja w obrazie "Malarczyk i jego muza. Podszepty", 1898, Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu). Ich drapieżny charakter symbolicznie sugeruje nieuchronność losu i przemijalność, którym poddaje się mężczyzna. Żółte liście miotane przez wiatr w partii ziemi dodatkowo odnoszą się do kwestii egzystencjalnych, które silnie nurtowały Malczewskiego przez całą karierę. Kontrastowa, nasycona paleta barwna to element dystynktywny twórczości malarza około 1900 roku.