Olga Boznańska "Portret mężczyzny"

Olga Boznańska (1865 Kraków - 1940 Paryż) Portet mężczyzny, około 1901

 

"Ogólna tonacja szara będzie zawsze dominującą w obrazach panny Boznańskiej. Jest to zresztą bardzo malarska koncepcja, z którą tylko wielki wirtuoz umie sobie radzić. W szarudze mglistej, spłukanej jakby deszczem, freskowe maski Boznańskiej rozpierają ramy swym uczuciem, przestrzeń życiem wypełniają, tworząc atmosferę niezwykle zadomowioną".

Adolf Basler, "Sztuka" 1904, nr 8/9

 

Przyjazd Olgi Boznańskiej do Paryża w 1898 roku wyznacza nowe perspektywy jej twórczości. Talent artystki, wzrastający na gruncie monachijskiej areny artystycznej, w bliskości dzieł dawnych mistrzów oraz nowoczesnej sztuki niemieckiej i francuskiej, znalazł realizację w indywidualnym, nowoodkrytym stylu. Mimo że "wibryzm", rozedrganie materii malarskiej było obecne już w okresie monachijskim, to dopiero nad Sekwaną Boznańska poświęciła się głównie malarstwu portretowemu. Autorka organizowała powierzchnię malarską, posługując się suchą farbą i drobnymi uderzeniami pędzla. Szlachetna matowość jej prac brała się z użycia niegruntowanej tektury oraz odrzucenia werniksowania. Jako portrecistka paryskiej elity szczególną popularnością cieszyła się do I wojny światowej.

 

Stworzyła osobistą formułę portretu, wchodząc w dialog z mistrzami swojej epoki, Édouardem Manetem, Wilhelmem Leiblem czy Jamesem Whistlerem i odważnie łamiąc schematy sztuki portretowej. W prezentowanym "Portrecie mężczyzny" artystka zastosowała diagonalną kompozycję wyznaczaną przez ciało i strój modela. W "silnych" partiach malarka umieściła dłonie – ekspresyjnie opracowane w bielach i różach – oraz twarz. Mężczyzna patrzy na widza wprost, jego ciemne oczy stanowią symboliczny element ekspresji ducha. Łagodnie opracowana twarz i wąsy ogniskują uwagę widza w górnej części podobrazia, kontrastując z delikatnym błękitem w tle. "Portret mężczyzny" wpisuje się w linię urokliwych, przesyconych emocją wizerunków męskich. Takie samo nasycenie ekspresją, przy jednoczesnej delikatności warstawy malarskiej odnajdziemy w arcydziełach Boznańskiej: "Portrecie Paula Neuena" (1893, Muzeum Narodowe w Krakowie) oraz "Portrecie Józefa Czajkowskiego" (1894, Muzeum Narodowe w Krakowie).

 

Twórczość artystki niekiedy bywała wiązana z oddziaływaniem francuskiego impresjonizmu. Choć "wrażeniowe" eksperymenty Boznańska rozpoczęła już w okresie monachijskim, to dopiero w Paryżu ugruntował się jej osobisty język wypowiedzi artystycznej. Wiesław Juszczak wiązał malarstwo portretowe Boznańskiej z pojęciem "intensywizmu" zaczerpniętym z krytyki artystycznej Cezarego Jellenty. Portrety malarki, razem z twórczością Wyspiańskiego, Krzyżanowskiego czy Weissa, miały w myśli historyka sztuki wyznaczać perspektywy polskiego ekspresjonizmu. Drapieżny, psychologiczny charakter obrazów Boznańskiej miałby brać się ze "skoncentrowanego wyrazu" portretowanych ludzi i przedmiotów, zwielokrotnionego przez emocje samej artystki.

Olga Boznańska, Portret Paula Neuena, 1893, Muzeum Narodowe w Krakowie, źródło: wikimedia commons
Olga Boznańska, Portret Józefa Czajkowskiego, 1894, Muzeum Narodowe w Krakowie, źródło: wikimedia commons