Alina Szapocznikow

 

 

 

Alina Szapocznikow (1926 Kalisz - 1973 Praz-Coutant), "Przyjaźń", 1954 r.

 

 

"Z planów monumentalnej dekoracji Pałacu Kultury przez polskich twórców zrealizowane zostały trzy rzeźby. Zamysł kamiennej opowieści o ‘postępowych tradycjach polskiej kultury i historii' nigdy się nie ziścił. Niejasna i niekonkretna w swym alegorycznym wyrazie dekoracja pałacu wytrzymała właśnie dzięki temu wszystkie historyczne zakręty". WALDEMAR BARANIEWSKI, OBRAZY POZYTYWNEGO CZŁOWIEKA. RZEŹBA, ARCHITEKTURA, SOCREALIZM, [W:] FIGURY RETORYCZNE. WARSZAWSKA RZEŹBA ARCHITEKTONICZNA 1918-1970, MUZEUM NARODOWE W WARSZAWIE, WARSZAWA 2015, s. 149

 

TU: Alina przy pierwszej wersji Pomnika z 1953 r. Tytuł ze strony MSN: "Pomnik Przyjaźni PolskoRadzieckiej", zdjęcie z 1954. Copyright: Piotr Stanisławski

TU: Alina przy glinianym modelu drugiej, ostatecznej wersji pomnika z 1954 r., Tytuł ze strony MSN: "Pomnik Przyjaźni Polsko Radzieckiej", zdjęcie z 1954. Copyright: Piotr Stanisławski

 

Zdjęcie modelu pierwszej wersji pomnika, "Przegląd Kulturalny" 1955 nr 16, s. 1

 

"Po odzyskaniu niepodległości w 1989 roku z holu wejściowego pałacu usunięto rzeźbę Aliny Szapocznikow Przyjaźń polsko-radziecka – znakomite realistyczne studium dwóch postaci. Był to wyjątkowo bolesny przykład politycznego ikonoklazmu. Dzieło wybitnej rzeźbiarki padło ofiarą urzędniczej bezmyślności, przy obojętności instytucji powołanych do opieki nas sztuką". WALDEMAR BARANIEWSKI, OP. CIT.

 

Wybitna artystka Alina Szapocznikow kojarzona jest przede wszystkim z rzeźbami ciała – sensualnymi i erotycznymi. Jej dzieła były jednak znacznie bardziej różnorodne. Oryginalny "Portret wielokrotny" jej autorstwa dobrze symbolizuje tę sytuację: była twórczynią o wielu twarzach, która w swojej sztuce nie ograniczała się wyłącznie do zainteresowania nagim ciałem jako źródłem form. Wykonała ona również kilka rzeźb socrealistycznych, spośród których Pomnik Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, zwany również pod tytułem "Przyjaźń", wyróżnia się interesującą "biografią".

 

Przez wiele lat po śmierci artystki jej twórczość socrealistyczna była marginalizowana jako niegodna wspominania. Dopiero na początku obecnego stulecia zaczęto poświęcać jej więcej uwagi wraz ze zmieniającym się stosunkiem wobec socrealizmu, który zaczęto postrzegać jako pełnoprawne zjawisko historyczne. Zauważono wówczas wkład wielu utalentowanych artystów i artystek w tworzenie owej "socjalistycznej" sztuki. Uważa się, że Szapocznikow jako młoda, ambitna rzeźbiarka czuła potrzebę stawania do kolejnych konkursów artystycznych, by sprawdzić swoje umiejętności oraz zdobyć uznanie – niezależnie od tego, jakich tematów owe konkursy miały dotyczyć. Możliwość realizowania zleceń państwowych miała być jednym z czynników, które skłoniły ją w do przeprowadzki z Paryża do Warszawy, choć nie mniej istotne były również przyczyny polityczne – oficjalny nakaz powrotu. Ponadto komunistyczne ideały sprawiedliwości społecznej były artystce bliskie w owym czasie. Dlatego też w 1953 przygotowała model pomnika Józefa Stalina, który planowano ustawić w centrum Warszawy, przed Pałacem Kultury i Nauki. Ostatecznie jednak pomnika nie wykonano.

 

W tym samym roku Szapocznikow wzięła udział w konkursie na Pomnik Przyjaźni Polsko-Radzieckiej przeznaczony do spektakularnego wnętrza Pałacu Kultury i Nauki. Należy pamiętać, że pałac miał stać się centralną budowlą poświadczającą"przyjaźń narodów" polskiego i rosyjskiego. Jego budowę i dekorację wykonywał zespół radzieckich architektów i artystów pod kierunkiem Lwa Rudniewa. Udział strony polskiej w tych pracach był kontrolowany przez najwyższe władze Polski Ludowej. Decyzje o charakterze dekoracji rzeźbiarskiej, którą mieli wykonać polscy artyści i artystki zapadały w Komitecie Centralnym Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w obecności między innymi Bolesława Bieruta i Józefa Cyrankiewicza. Świadczy to o wadze, jaką przykładano do budowy pałacu oraz jego dekoracji. Gdy Szapocznikow przygotowywała rzeźbę na konkurs, pałac był jeszcze w budowie, a ukończony został w 1955. Ostateczna wersja rzeźby alegorycznie wyobrażającej przyjaźń polsko-radziecką powstała w roku 1954 i została ustawiona w reprezentacyjnym hallu pałacu, w centrum stolicy kraju – niejako w sercu największego polskiego pomnika socrealizmu.

 

Rzeźba to alegoria przyjaźni przedstawiająca dwóch mężczyzn trzymających sztandar, złączonych braterskim uściskiem. Koncepcja pomnika zmieniała się w czasie. Pierwszy model, który znany jest z fotografii, przedstawiał dwóch mężczyzn ze sztandarem skierowanym niemal poziomo, prostopadle do linii ich ciał. Ostateczna wersja rzeźby ukazuje mężczyzn ze sztandarem opartym o podłoże i skierowanym ku górze. Wiadomo, że tworząc studia do swojej figury, artystka korzystała z pomocy żołnierzy radzieckich, którzy byli jej modelami, prawdopodobnie dla zwiększenia autentyczności ujęcia. W ostatecznej, zrealizowanej wersji pomnika mężczyzna po prawej stronie, trzymający drzewiec sztandaru reprezentuje stronę radziecką – wyróżnia go znak gwiazdy na pasie munduru. Stronę radziecką reprezentuje zatem żołnierz. Postać po lewej stronie – według jednej ze wzmianek prasowych z 1955 roku – ma przedstawiać polskiego robotnika.

 

Według niepotwierdzonej informacji to nie Szapocznikow wygrała konkurs na rzeźbę a Magdalena Więcek, lecz to właśnie model Szapocznikow miał zostać skierowany do realizacji dzięki sugestii strony radzieckiej (por. Jola Gola, Katalog rzeźb Aliny Szapocznikow, Kraków 2001, s. 66). Sam udział rzeźbiarki w konkursie na pomnik przeznaczony do tak ważnego dla polityki kulturalnej PRL gmachu oraz wybór jej modelu do realizacji świadczą o ówczesnym uznaniu dla niespełna trzydziestoletniej artystki. Ponadto rzeźbiarce przyznano, między innymi właśnie za tę pracę, oficjalną nagrodę. W 1955 "Przegląd Kulturalny" informował o przyznaniu "nagród państwowych za osiągnięcia w dziedzinie literatury i sztuki". Jak podała gazeta, Szapocznikow otrzymała wyróżnienie za wykonanie trzech rzeźb, spośród których jedną był "Pomnik Przyjaźni Polsko-Radzieckiej" ("Przegląd Kulturalny" 1955, nr 30, s. 2).

 

Rzeźba prezentowana była w Pałacu Kultury i Nauki do 1992, kiedy na fali działań dekomunizacyjnych postanowiono o jej usunięciu z budynku. Została wówczas uznana za niepotrzebną i niegodną zachowania. Z powodu swojego znacznego rozmiaru, podczas demontażu pomnik autorstwa Szapocznikow został rozczłonkowany – figury pozbawiono rąk oraz sztandaru. W kolejnych latach elementy odłączone od korpusu bezpowrotnie zaginęły. Przeznaczona do likwidacji rzeźba została jednak zachowana w prywatnej kolekcji. Praca Szapocznikow pozostaje zatem zarówno zabytkiem socrealizmu, stworzonym przez uznaną artystkę, jak również znakiem charakterystycznego dla pierwszych lat po 1989 stosunku społeczeństwa polskiego wobec dziedzictwa artystycznego czasów stalinizmu.

 

"W wyniku konkursu zamkniętego zatwierdzono i przeznaczono do realizacji pracę Aliny Szapocznikow ‘Przyjaźń polsko-radziecka'. Blisko 2-metrowej wysokości rzeźba przedstawia żołnierza radzieckiego i robotnika polskiego: stanie ona w głównym hallu Pałacu. Przed gmachem Pałacu staną dwa granitowe posągi: Mickiewicza – dłuta St. Horna-Popławskiego i Kopernika – Ludwiki Nitschowej. Konkurs na pomnik Stalina nie został na razie rozstrzygnięty". "PRZEGLĄD KULTURALNY" 1955, NR 4, s. 7

 

 

Zdjęcie modelu pierwszej wersji pomnika, "Przegląd Kulturalny" 1955 nr 16, s. 1