Sztuka Dawna: Prace na Papierze (wyniki)
3 grudnia 2019, godz. 19:00

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885 Warszawa - 1939 Jeziory na Polesiu)
"Śmierć kochanka", 1920 r.
Cena wylicytowana: 190,000 PLN
Object LOT number
4
We’re still working on English translations. Please come back soon. In the meantime you can browse through the auction in Polish
4
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885 Warszawa - 1939 Jeziory na Polesiu)
"Śmierć kochanka", 1920 r.

Cena wylicytowana: 190,000 PLN

pastel/papier, 48 x 64,5 cm
sygnowany i datowany p.g.: 'Witkacy 1920 18/5'
na odwrociu papierowa nalepka Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie z opisem obrazu
ID: 77853
Podatki i opłaty
- Do kwoty wylicytowanej doliczana jest opłata aukcyjna. Stanowi ona część końcowej ceny obiektu i wynosi 18%.
Pochodzenie
  • własność Władysławy Woytkiewiczowej w depozycie Muzeum Narodowym w Warszawie w latach 1938 1963
  • kolekcja prywatna, Trójmiasto
Literatura
  • Formiści. red. Irena Jakimowicz, Warszawa 1989, Muzeum Narodowe w Warszawie. Katalog wystawy, która odbyła się od kwietnia do czerwca 1985 w Muzeum Narodowym w Warszawie, poz. 1092
  • Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885 1939. Katalog dzieł malarskich, oprac. Irena Jakimowicz, przy współpracy Anny Żakiewicz, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1990, poz. 376, s. 226 (il.)
Więcej informacji
Sobota 21 lutego 1914 roku. Ta data absolutnie odmieni losy Witkacego. Tego dnia narzeczona artysty – Jadwiga Janczewska strzeliła do siebie z browninga, który należał do dwudziestodziewięcioletniego Witkiewicza. O tragicznym wypadku doniósł już następnego dnia krakowski „Czas”: „Samobójstwo w Zakopanem. W dolinie Kościeliskiej odebrała sobie onegdaj życie wystrzałem z rewolweru panna Zofia (sic!) Janczewska, lat 22, rodem z Litwy. Zwłoki znaleźli przypadkowo w lesie przechodzący gajowi i wysłali zaraz wiadomość do Zakopanego. Nikt nie był świadkiem zamachu; nie pozostało też żadne pismo. Przyczyny samobójstwa są też dotychczas nieznane. W Zakopanem – jak nam stamtąd donoszą – przypuszczają, że powodem była nieuleczalna nerwowa choroba. Denatka mieszkała w pensjonacie pani Witkiewiczowej, gdzie miała bardzo troskliwą opiekę. Zwłoki sprowadzono do Zakopanego i złożono w kostnicy”. Jadwiga Janczewska urodziła się w 1889 roku jako córka ziemian osiadłych w dawnym województwie mińskim. Stanisław Ignacy Witkiewicz poznał ją w Krakowie w 1909 roku. „Była ładna, interesująca, inteligentna, oczytana i miała ‘niepośledni talent do malarstwa’. Odznaczała się stylem niezależnej panny z Kresów. W czasie narzeczeństwa ze Stanisławem Ignacym pracowała nad tekstami o bliżej nieokreślonej tematyce. W październiku 1912, zagrożona chorobą płucną, stawiła się na leczenie w Sanatorium Dłuskich w Zakopanem i zamieszkała w prowadzonym przez Marię Witkiewiczową pensjonacie ‘Nosal’” (cyt. za Stefan Okołowicz,„Winy moje okropne. Wokół samobójstwa Jadwigi Janczewskiej”, [w:] Witkacy: Bliski czy daleki?, Słupsk 2013, s. 423). W 1913 Witkacy oświadczył się Janczewskiej, ponieważ jak sam pisał, życie jego „zacznie przybierać formę potwornego nonsensu”. Niestałość emocjonalna daje się absolutnie we znaki, ponieważ już w następnym roku artysta zrywa zaręczyny, oznajmiając, że nie może nikogo kochać, bo „nie ma czym”. W późniejszych wspomnieniach Witkiewicz przytaczał, że z powodu nasilających się stanów nerwowych, Jadwiga miewała myśli samobójcze. Warto zauważyć, że artysta również często podejmował motyw swojej śmierci. We wspomnieniach jednej z osób z kręgu znajomych narzeczonych, zostały zawarte informacje o „zatruwaniu” wizją śmierci młodziutkiej Jadwigi. „Wielokrotnie obijały mi się o uszy rozmowy (…), z których dowiadywałam się, że ‘ten piękny Witkiewicz’, mając naturalnie wielki wpływ na swoją narzeczoną, z młodziutkiej, wesołej, niefrasobliwej dziewczyny – urabia jakiś zgorzkniały, posępny i zniechęcony typ istoty wykolejonej i rozczarowanej. Pani Witkiewiczowa podobno bardzo się gniewa, że Staś zatruwa ją swym pesymizmem, że mówi o życiu jako o nędznej i głupiej farsie lub dramacie, twierdząc, że właściwie każdy człowiek o głębokiej duszy, doszedłszy do pełnego pojęcia i zrozumienia życia – powinien skończyć samobójstwem. Śmierć… oto jedyny, cudowny balsam, lek na wszystko, ucieczka od tego, co tu, na świecie nęka, dławi, udręcza (…)” (cyt. za Helena Duninówna, Ci, których znałam, Warszawa 1957, s. 229-330). Jednak co stało się bezpośrednią przyczyną odebrania życia przez Jadwigę Janczewską? Sam Witkacy pisał, że „było między nami nieporozumienie, które stało się powodem tej strasznej katastrofy”. Przy braku materiałów bibliograficznych można oprzeć się na dziełach literackich Witkacego, który z drugiej strony negował założenia, że umieścił w „Pożegnaniu Jesieni” wątki biograficzne. „Trudno przecież zaprzeczyć, że historia Atanazego Bazakbala i Zosi Osłabędzkiej w ‘Pożegnaniu jesieni’, pozbawiona czy odarta z literackiej stylizacji, w wielu miejscach odnosi się do biografii Witkiewicza. Wydaje się wręcz z nią tożsama. Okazuje się niemal ścisłą kalką realnych wydarzeń. Aczkolwiek autor był temu przeciwny, jednak powieści mogą służyć badaczom jako materiał potwierdzający znane z innych źródeł fakty. A w razie ich nieobecności? Historia badań biograficznych dawno rozstrzygnęła tę kwestię. Motyw zdrady w ‘Pożegnaniu jesieni’ występuje jednocześnie z obsesyjnym problemem niechcianego potomka. Zosia Osłabędzka jest w ciąży podobnie jak – według wiarygodnej relacji Karola Ludwika Konińskiego – Jadwiga Janczewska. Atanazy nie chciał mieć syna i można podejrzewać, że Witkacy czerpał w tej mierze z własnej awersji (…). W świetle przedstawionych faktów ponad inne wysuwa się hipoteza, że mógł zażądać od niej usunięcia ciąży. Rzecz tym bardziej prawdopodobna, gdy się pamięta, że niewiele wcześniej wymusza na Helenie Czerniejewskiej przyrzeczenie, iż w razie czego będzie wiedziała, co ma robić. A takie, iż dziewięć lat później, w roku 1923 uzgodnił z Jadwigą Urung, że nie będzie miał dzieci, a gdy po dwóch latach zaszła w ciąże, wymógł jej usunięcie” (cyt. za Stefan Okołowicz, tamże, s. 437-445). Kolejnym motywem, który popchnął Jadwigę Janczewską do tak dramatycznego kroku, mógł być hipotetyczny romans z Karolem Szymanowskim, który według źródeł był homoseksualistą. Jadwiga Witkiewiczowa wspomina, że „Powodem tego rozpaczliwego kroku było posądzenie jej przez Stasia o romans z Karolem Szymanowskim. Staś, który był z natury zazdrosny, a kochał ją szalenie, postanowił z nią zerwać, a ona z rozpaczy pojechała do Doliny Kościeliskiej i tam wystrzałem z browninga odebrała sobie życie” (cyt. za. Jadwiga Witkiewiczowa, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, Jelenia Góra 1979, s. 72). Z innej relacji Jerzego Rytarda o zawiłych stosunkach wynika, iż trojka mieszkająca wówczas pod jednym dachem willi „Nosal” w dniu tragedii: „Karol oraz narzeczeni znajdowali się w gronie innych jeszcze osób w willi Witkiewiczow. Od pierwszej chwili wyczuł Karol między nimi dramatyczny nastrój. W pewnym momencie Staś podszedł do narzeczonej i ściszonym głosem zaczął nalegać, żeby wyszła z nim razem. Gdy po pewnym czasie wrócili, odniósł Szymanowski wrażenie, że ich nieobecność miała na celu wypróbowanie jej uczucia w tak typowych dla Witkacego demonicznych spięciach psychologicznych. Zakończenie wewnętrznego konfliktu młodej panny nastąpiło tak szybko i przybrało tak fatalny obrót, że wszyscy byli tym zaskoczeni, a najbardziej zdaje się sam Staś. Tego dnia bowiem, późnym wieczorem, a może w nocy (…) narzeczona Witkiewicza odebrała sobie życie” (cyt. za Jerzy Rytard, Wspomnienie o Karolu Szymanowskim, Kraków 1982, s. 41). „Samobójstwo Janczewskiej wprowadza Witkiewicza w świat mroku. Tragedia, za którą w dużej mierze obwiniał siebie, wstrząsnęła nim do głębi. Jak wiadomo, bliski był odebrania sobie życia. „Był to potężny wstrząs, który potargał jego równowagę duszy i umysłu na szereg lat”. Matka obawiała się, „by mu to nie przeszło w manię”. Pierwszy raz doświadczył śmierci bliskiej osoby. Śmierci tym bardziej zaskakującej, że – jak w rozpaczy przyznawał – mógł narzeczoną „zatrzymać nad brzegiem przepaści”, ale odepchnął ją brutalnie w „śmierć i zatracenie”. I może dlatego nigdy nikomu nie zdradził najbardziej istotnych przyczyn nieszczęścia. Nawet kilka miesięcy po tragedii, w czerwcu 1914, w listach do rodziców i Bronisława Malinowskiego zaznaczał, że „nikt tego nie będzie mógł zrozumieć, bo nikt nie wie, co było” i że niemożliwe jest opisanie tego wszystkiego, bo „zbyt to jest proste i w swej prostocie okropne. Pozornie małe rzeczy, które są najważniejsze”. Dlatego – jak pisał – „wiele tajemnic zostanie nie wyjaśnionych”. Nawet w gronie najbliższych powstały więc o tym różniące się wersje, na które miał wpływ osobisty stosunek do Stanisława Ignacego. Nie znając całej prawdy, jedni obwiniali go, a drudzy szukali usprawiedliwień, kierując główną uwagę na ponoć nieodporną psychicznie Janczewską. Jakby jej wrażliwość była przyczyną nieszczęścia” (cyt. za Stefan Okołowicz, s. 439).Po śmierci Jadwigi Janczewskiej Witkacy odbijał wielokrotnie w kolejnych wersjach portrety narzeczonej. Wielokrotnie próbował zmierzyć się z najpotężniejszą traumą w medium malarskim. Lecz widzowi nie łatwo wychwycić osobiste wątki w formistycznych kompozycjach skonstruowanych według zasad „Czystej Formy”. Prezentowane dzieło „Śmierć kochanka” również przysparza wielu trudności interpretacyjnych. Główną postacią przedstawienia jest bowiem tajemniczy martwy mężczyzna ubrany w krezę, znad zwłok którego wydaje się unosić demon zwrócony plecami do widza. Sylwetka kobiety od razu przywodzi na myśl Jadwigę Janczewską, z charakterystycznie upiętymi włosami, znanymi z fotografii portretowych wykonanych przez Witkacego. Otoczenie tajemniczych postaci, ukazujące górski pejzaż, również odnosi się do miejsca popełnienia samobójstwa pod Pisaną Skałą w Dolinie Kościeliskiej. Zdaje się, że w ironiczny dla siebie sposób Witkacy na nowo zinterpretował traumatyczne wspomnienie. Być może po śmierci narzeczonej, umarła w nim część jego duszy. Witkacy bowiem przez całe późniejsze życie był dręczony przez „demona” narzeczonej. Szargany obsesyjnymi wyrzutami sumienia, próbuje odwrócić kolej rzeczy, siebie samego umieszczając w roli martwego kochanka, przywołując tym samym do życia ukochaną Jadwigę. Również zagadkowym motywem jest girlanda egzotycznych owoców, która zdaje się być wizualną reminiscencją podroży na Cejlon z Bronisławem Malinowskim, która miała wyrwać artystę z potężnej depresji po śmierci narzeczonej.

Dodaj obiekt

0
Print catalog

All objects on auction

Stanislaw Wyspianski

View of the Holy Cross Church in Krakow, 1896

Apoloniusz Kedzierski

Still life with geranium

Ludwik Lisowski

Landscape

Piotr Konczalowski (?)

Portrait of a young man

Bid price: 6,000 PLN

Antoni Gawinski

Polonia

Antoni Kamienski

A portrait of a man, 1926

Estimation: 4,500 - 8,000 PLN

Antoni Uniechowski

Court scene

Bid price: 2,000 PLN

Lucjan Jagodzinski

Nude, 1969

Bid price: 1,600 PLN

Piotr Stachiewicz

Woman portrait

Bid price: 11,000 PLN

Jerzy Janisch

Lady with a fan

Bid price: 1,000 PLN

Jerzy Janisch

Composition with a ball, 1955

Bid price: 3,500 PLN

Janina Giedroyc-Wawrzynowicz

Charles Bridge in Prague

Wojciech Durek

Landscape with the crucified Christ, 1941

Estimation: 2,500 - 3,500 PLN

Rafal Malczewski

City view

Antoni Waskowski

Portrait of Henryk Zdanowicz

Nikifor Krynicki

Villa in Krynica

Bid price: 4,200 PLN

Christian Gotthard Hirsch

Karkonosze, 1931

Estimation: 7,000 - 10,000 PLN

Stanislaw Wyspianski

Nude woman standing, circa 1891-93

Jacek Malczewski

A letter with drawings illustrating the chef's cupid Jacek Malczewski, 1899

Stanislaw Ignacy Witkiewicz (Witkacy)

"Smierc kochanka", 1920

Bid price: 190,000 PLN

Mojzesz Kisling

Church at the foot of the mountains

Franciszek Ejsmond

Woman portrait, 1880

Bid price: 3,500 PLN

Franciszek Ejsmond

A portrait of a man, 1880

Bid price: 3,500 PLN

Marian Mokwa

Landscape with a lake

Bid price: 11,000 PLN

Stanislaw Gibinski

Winter landscape

Bid price: 1,000 PLN

Julian Falat

"Myslenice", 1921

Bid price: 32,000 PLN

Juliusz Kossak

Tadeusz Kosciuszko at the head of scythemen

Bid price: 40,000 PLN

Juliusz Kossak

Prince Jozef Poniatowski on Szumka

Bid price: 55,000 PLN

Stanislaw Maslowski

"Wola Rafalowska", 1923

Stanislaw Maslowski

"Wielkie Swidry", 1924

Leon Wyczolkowski

Roses with a blue pot, circa 1910

Estimation: 145,000 - 200,000 PLN

Bazyli Poustochkine

Landscape with willows

Bid price: 2,400 PLN

Jakub Zucker

Portrait of a young Jew

Bid price: 6,000 PLN

Jozef Pieniazek

Christmas stable, 1929

Bid price: 1,900 PLN

Boleslaw Cybis

Mannequins (Recto) / Sketch of characters (Verso), 1925

Bid price: 130,000 PLN

Jozef Guranowski

Winter forest, 1916

Bid price: 3,800 PLN

Benn Bencion Rabinowicz

Reading, 1968

Bid price: 700 PLN

Dora Kucembianka

Mimosa, 1931

Bid price: 900 PLN

Franciszek Turek

Bouquet of hyacinths, 1933

Teodor Grott

Pensive, 1936

Estimation: 2,000 - 3,000 PLN

Roman Kramsztyk

Portrait of Lotaria Bologny

Bid price: 10,000 PLN

Rafal Malczewski

Cottage with sunflowers

Bid price: 13,000 PLN

Julian Falat

Portrait of a girl, 80s., XIX c.

Bid price: 24,000 PLN

Maja Berezowska

"Szambelan pije czekolade u pani Grabowskiej"

Bid price: 2,800 PLN

Maja Berezowska

Illustration to the poem by Ignacy Krasicki "Nie mozna"

Bid price: 2,800 PLN

Wanda Chelmonska

Cottages

Bid price: 1,900 PLN

Nikifor Krynicki

Krynica landscape

Bid price: 3,500 PLN

Franciszek Turek

View of the Krakow Market Square, 1932

Bid price: 2,000 PLN

Tadeusz Rybkowski

Tsarist gendarme, 1914

Stanislaw Szukalski

Portrait of Jozef Pilsudski, 1919

Bid price: 45,000 PLN

Stanislaw Wyspianski

Dandelions and plant studies from "Zielnik" (Recto) / Sketch of a female figure (Verso), circa 1897

Bid price: 19,000 PLN

Julian Falat

Landscape from Bystra, 1909

Stanislaw Powalisz

Bridge construction - stained glass project, 1947

Estimation: 1,200 - 2,000 PLN

Jan Styka

Portrait of Mrs. Spencer after Anthony van Dyck

Rafal Malczewski

Landscape with a lake

Bid price: 8,000 PLN

Artur Markowicz

Ponte Vecchio in Florence, 1910

Estimation: 10,000 - 15,000 PLN

Feliks Sypniewski

Portrait of Olga Fabijanska Lubicz against the backdrop of the landscape, 1864

Feliks Sypniewski

Portrait of Adam Fabijanski against the backdrop of a landscape, 1864

Marian Konarski

"Da capo al fine", 1955

Estimation: 4,500 - 6,000 PLN

Estera Karp (Carp)

Characters

Tadeusz Cieslewski (ojciec)

View of the church of St. Anna in Warsaw, 1920

Estimation: 4,800 - 6,500 PLN

Feliks Michal Wygrzywalski

Fishermen on the shore

Jaroslaw Pstrak Wasylowicz

Huculi, 1915

Bid price: 800 PLN

Tadeusz Makowski

Landscape from little village with girl, circa 1926-27

Estimation: 75,000 - 95,000 PLN

Stanislaw Tondos

View of the Wawel

Bid price: 3,400 PLN

Jozef Unierzyski

Madonna

Stanislaw Ignacy Witkiewicz (Witkacy)

Male portrait, 1917

Bid price: 70,000 PLN

Antoni Uniechowski

Jan III Sobieski near Vienna

Estimation: 3,000 - 4,000 PLN

Antoni Uniechowski

Idyllic scene

Bid price: 2,200 PLN

Leon Wyczolkowski

Limba on the Morskie Oko, 1917

Bid price: 32,000 PLN

Leon Wyczolkowski

Trumpeter (Recto) / Wolczesk village - cemeteries (Verso), 1916

Bid price: 10,000 PLN

Wladyslaw Slewinski

Seascape with a round cloud, circa 1900

Henryk Epstein

Road through the forest

Bid price: 4,800 PLN

Henryk Epstein

Boats in the port, 1930

Bid price: 6,500 PLN

Jean Lambert-Rucki

Les pierrots, 1934

Bid price: 10,000 PLN

Pinchus Krémegne

The interior of the room

Bid price: 3,800 PLN

Joseph Pressmane

Cityscape

Bid price: 3,500 PLN

Wojciech Gerson

'Ojcow'', 1853

Bid price: 5,500 PLN

Wojciech Gerson

'Rabsztyn'', 1853

Bid price: 8,000 PLN

Jacek Malczewski

Sketch for the picture

Bid price: 9,000 PLN

Antoni Uniechowski

Court scene

Bid price: 800 PLN

Antoni Uniechowski

Carriage

Bid price: 1,500 PLN

Unknown author

Girl's profile, 1927

Bid price: 2,000 PLN

Witold Stefan Zaczeniuk

Still life with fruit

Bid price: 4,200 PLN

All selected objects on auction

All page - vertically All page - horizontally Miniatures